Τρόποι και υλικά γραφής κατά την αρχαιότητα

Το βίντεο έχει αποκλειστικά εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Απευθύνεται σε παιδιά γυμνασίου και λυκείου κάθε τάξης και πραγματεύεται τους τρόπους και τα υλικά γραφής κατά την αρχαιότητα. Προέκυψε από μοντάζ επεισοδίου της σειράς της Cosmote tv "Τα σωσμένα- Αρχαϊκά Χρόνια" και οι ενότητες στις οποίες εστιάζει είναι:

00:00 Το ελληνικό αλφάβητο

01:46 Η κεφαλαιογράμματη γραφή

02:59 Ο Πάπυρος

09:17 Υλικά γραφής

Αρχαία ελληνική γλώσσα Α΄ Γυμνασίου - Διαγώνισμα

Κείμενο

Ἵνα δὲ ἡ μάχη συνέβη καὶ ἔνθεν ὁρμηθεὶς ἐπέρασεν τὸν Ὑδάσπην ποταμὸν πόλεις ἔκτισεν Ἀλέξανδρος. Καὶ τὴν μὲν Νίκαιαν τῆς νίκης τῆς κατ’ Ἰνδῶν ἐπώνυμον ὠνόμασε, τὴν δὲ Βουκεφάλαν ἐς τοῦ ἵππου τοῦ Βουκεφάλα τὴν μνήμην, ὃς ἀπέθανεν αὐτοῦ ὑπὸ καύματός τε καὶ ἡλικίας καματηρὸς γενόμενος, πολλὰ δὲ πρόσθεν ξυγκαμών τε καὶ συγκινδυνεύσας Ἀλεξάνδρῳ, ἀναβαινόμενός τε πρὸς μόνου Ἀλεξάνδρου, ὅτι τοὺς ἄλλους πάντας ἀπηξίου ἀμβάτας, καὶ μεγέθει μέγας καὶ τῷ θυμῷ γενναῖος. Σημεῖον δέ οἱ ἦν βοὸς κεφαλὴ ἐγκεχαραγμένη, ἐφ᾿ ὅτῳ καὶ τὸ ὄνομα τοῦτο λέγουσιν ὅτι ἔφερεν· οἱ δὲ λέγουσιν ὅτι λευκὸν σῆμα εἶχεν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, μέλας ὢν αὐτός, ἐς βοὸς κεφαλὴν μάλιστα εἰκασμένον. Οὗτος ὁ ἵππος ἐν τῇ Οὐξίων χώρᾳ ἀφανὴς ἐγένετο Ἀλεξάνδρῳ, καὶ Ἀλέξανδρος προεκήρυξεν ἀνὰ τὴν χώραν πάντας ἀποκτενεῖν Οὐξίους, εἰ μὴ ἀπάξουσιν αὐτῷ τὸν ἵππον. Τοσήδε γὰρ σπουδὴ Ἀλεξάνδρῳ ἀμφ᾿ αὐτὸν ἦν.

Παρατηρήσεις:

1.      Απαντήστε στις παρακάτω ερωτήσεις αντιγράφοντας από το κείμενο τις φράσεις ή τις προτάσεις που δίνουν την απάντηση.

Γιατί το άλογο του Μ. Αλεξάνδρου ονομάστηκε Βουκεφάλας;

Τι ακριβώς διέταξε ο Αλέξανδρος όταν έχασε το άλογό του στη χώρα των Ουξίων;

10 μονάδες

2.      Βρείτε στο κείμενο και αντιγράψτε 5 ρήματα που αναφέρονται στο παρελθόν.

α.

β.

γ.

δ.

ε.

5 μονάδες

3.      Διαβάστε με προσοχή τις εκφωνήσεις που ακολουθούν και απαντήστε στο χώρο που δίνεται από κάτω.

Το κείμενο λέει: Ἀλέξανδρος προεκήρυξεν δηλαδή Ο Αλέξανδρος διέταξε. Ξαναγράψτε τη φράση στ’ αρχαία ελληνικά ώστε να σημαίνει: Ο Αλέξανδρος διέταζε.

Το κείμενο λέει: ἐπέρασεν τὸν Ὑδάσπην ποταμὸν πόλεις ἔκτισεν Ἀλέξανδρος, δηλαδή Ο Αλέξανδρος πέρασε τον Υδάσπη ποταμό και έχτισε πόλεις. Ξαναγράψτε την πρόταση στ’ αρχαία ελληνικά ώστε να σημαίνει: Ο Αλέξανδρος θα περάσει τον Υδάσπη ποταμό και θα χτίσει πόλεις.

Το κείμενο λέει: Καὶ τὴν μὲν Νίκαιαν τῆς νίκης τῆς κατ’ Ἰνδῶν ἐπώνυμον ὠνόμασε, δηλαδή Και τη Νίκαια την ονόμασε έτσι εξαιτίας της νίκης εναντίον των Ινδών. Ξαναγράψτε την πρόταση στ’ αρχαία ελληνικά ώστε να σημαίνει: Και την Νίκαια την είχε ονομάσει έτσι εξαιτίας της νίκης εναντίον των Ινδών.

3 μονάδες

4.      Τι σημαίνουν στα ελληνικά οι τύποι του ρήματος εἰμί που ακολουθούν;

α. ἐσμέν:

β. ἦσθα:

γ. εἶ:

δ. ἦν:

2 μονάδες

Αρχαία ελληνική Γλώσσα Α΄ Γυμνασίου - Διαγώνισμα

Κείμενο

Ἐν Ἀθήναις τοὺς παῖδας μετ' ἐπιμελείας διδάσκουσι καὶ νουθετοῦσι. Πρῶτον μὲν καὶ τροφὸς καὶ μήτηρ καὶ παιδαγωγὸς καὶ αὐτὸς ὁ πατὴρ ἐπιμελοῦνται ὅπως βέλτιστος γενήσεται ὁ παῖς, διδάσκοντες ὅτι τὸ μὲν δίκαιον, τὸ δὲ ἄδικον καὶ τόδε μὲν καλόν, τόδε δὲ αἰσχρόν ἐστι. Εἶτα δέ, ἐπειδάν οἱ παῖδες εἰς ἡλικίαν ἔλθωσιν, οἱ γονεῖς εἰς διδασκάλων πέμπουσιν, ἔνθα οἱ μὲν γραμματισταὶ ἐπιμελοῦνται ὅπως γράμματα μάθωσι καὶ τὰ γεγραμμένα ἐννοῶσι, οἱ δὲ κιθαρισταὶ τῷ κιθαρίζειν ἡμερωτέρους αὐτοὺς ποιεῖν πειρῶνται καὶ τάς τῶν παίδων ψυχάς πρὸς τὸν ρυθμὸν καὶ τὴν ἁρμονίαν οἰκειοῦσι. Ἔτι οἱ παῖδες ἐν γυμνασίοις καὶ παλαίστραις φοιτῶσιν, ἔνθα οἱ παιδοτρίβαι βελτίω τὰ σώματα αὐτῶν ποιοῦσι, ἵνα μὴ ἀναγκάζωνται ἀποδειλιᾶν διὰ τὴν τῶν σωμάτων πονηρίαν.

*Όλες τις απαντήσεις θα τις γράψεις πάνω στη φωτοτυπία.

Ερωτήσεις κατανόησης: (χώρος για τις απαντήσεις βρίσκεται πίσω)

1.      Εκτός από τη μητέρα και τον πατέρα ποιοι άλλοι έχουν την ευθύνη να αναθρέψουν τα μικρά παιδάκια πριν αρχίσουν την εκπαίδευσή τους έξω από το σπίτι; Να τους ονοματίσεις όπως τους αναφέρει το κείμενο. Αυτό αρκεί.

(4 μονάδες)

2.      Τι μαθήματα έκαναν εκείνη την εποχή τα παιδιά με τους δασκάλους τους;

(6 μονάδες)

Ερωτήσεις γραμματικής:

1.      Να εξηγήσεις για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις γιατί τονίζονται με οξεία ή περισπωμένη. Απάντησε όπως στα παραδείγματα.

Π.χ καλόν: βραχύχρονο = πάντα οξεία ή ἐπιμελοῦνται: μακρό-βραχύ = περισπωμένη (το αι στο τέλος της λέξης είναι βραχύ)

(4 μονάδες)

Ἀθήναις:

δίκαιον:

πρῶτον:

τροφὸς:

μήτηρ:

πειρῶνται:

γενήσεται:

ἡμερωτέρους:

2.      Σε ποια πτώση και ποιον αριθμό βρίσκονται τα παρακάτω ουσιαστικά;

γυμνασίοις:

ρυθμόν:

τροφοί:

παιδαγωγῷ:

(4 μονάδες)

3.      Να γράψεις την ίδια πτώση στον άλλο αριθμό. Βάλε τα σωστά σημάδια (πνεύματα-τόνους) στα άρθρα που θα χρησιμοποιήσεις.

τῇ τροφῷ:

τοῖς ρυθμοῖς:

τούς παιδαγωγούς:

τῷ γυμνασίῳ:

(2 μονάδες)

Υλικά γραφής στην αρχαιότητα

Υλικά Γραφής στην αρχαιότητα

View more presentations or Upload your own.

Η αύξηση στα ρήματα (συλλαβική και χρονική)

Τι είναι η συλλαβική αύξηση;

Για να σχηματίσουμε στ’ αρχαία ελληνικά έναν χρόνο του παρελθόντος (κάτι που γινόταν ή έγινε κάποτε) χρησιμοποιούμε πριν από το πρώτο γράμμα του ρήματος ένα έψιλον –ε-. Πολλά πολλά χρόνια νωρίτερα αυτό το –ε- ήταν μια ξεχωριστή λέξη που σήμαινε «κάποτε», «τότε» και έμπαινε δίπλα στο ρήμα. Σιγά σιγά ήρθε και κόλλησε στο ρήμα κι έγινε αυτό που ονομάζουμε αύξηση. Και μάλιστα συλλαβική αύξηση γιατί αν συγκρίνουμε τις συλλαβές του ρήματος στον ενεστώτα (στο τώρα) με αυτές που αποκτά το ρήμα όταν έχει –ε- διαπιστώνουμε ότι οι συλλαβές είναι περισσότερες.

Ας δούμε μερικά παραδείγματα:

·         γράφω: 2 συλλαβές – ἔγραφον, ἔγραψα: 3 συλλαβές

·         θύω: 2 συλλαβές – ἔθυον, ἔθυσα: 3 συλλαβές

·         τοξεύω: 3 συλλαβές – ἐτόξευον, ἐτόξευσα: 4 συλλαβές

Τι είναι η χρονική αύξηση;

Το –ε- ως αύξηση στους παρελθοντικούς χρόνους υπάρχει μόνο όταν το ρήμα αρχίζει από σύμφωνο. Ας δούμε τώρα τι συμβαίνει με τα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν. Αυτό το –ε- χρησιμοποιούνταν, όπως είναι λογικό, ως ξεχωριστή λέξη και με ρήματα που άρχιζαν από φωνήεν. Ωστόσο όταν ενώθηκε με το ρήμα κάτι άλλαξε χωρίς όμως να γίνουν περισσότερες οι συλλαβές. Απλώς από βραχύχρονες μετέτρεψε τις συλλαβές σε μακρόχρονες (χρονική αύξηση). Κάτι που πολύ λογικά εμείς δεν μπορούμε να αντιληφθούμε γιατί δεν υπάρχουν στη γλώσσα μας μακρόχρονα και βραχύχρονα φωνήεντα. Αντιλαμβανόμαστε όμως αυτό που βλέπουμε.  Όταν λοιπόν αυτό το –ε- συνάντησε τα:

·         α και ε έδωσε το η: π.χ ἄρχω - ἦρχον (εξουσιάζω – εξουσίαζα), ἐλπίζω - ἤλπιζον

·         ο έδωσε το ω: π.χ ὁρίζω - ὥριζον

·         ι και υ έδωσε πάλι ι και υ: π.χ ἱδρύω - ἵδρυον, ὑβρίζω - ὕβριζον

Οι ίδιες μετατροπές έγιναν και όταν συνάντησε τις διφθόγγους (για μας στα νέα ελληνικά δίψηφα φωνήεντα): αι, [ει σχεδόν ανύπαρκτο] και οι. Μόνο που σ’ αυτή την περίπτωση το -ι- δεν το βάζουμε δίπλα αλλά το γράφουμε κάτω από το –η- (ῃ) και το –ω- (ῳ) (υπογεγραμμένη).

Ας δούμε μερικά παραδείγματα:

·         αἴρω - ᾖρον (σηκώνω – σήκωνα),

·         [εἰκάζω - ᾔκαζον (παρομοιάζω – παρομοίαζα)]

·         οἰκίζω - ᾤκιζον.

Κάτι παρόμοιο συνέβη και με τα: αυ και ευ. Τα –α- και –ε- έγιναν –η- (όπως και όταν είναι μόνα τους) μόνο που το –υ- (σε αντίθεση με το –ι-) το γράφουμε δίπλα τους (ηυ). π.χ αὔξω – ηὖξον.

Στην αρχαιότητα λοιπόν κανείς δεν θα καταλάβαινε ότι μια πράξη αναφέρεται στο παρελθόν αν δεν είχε το ρήμα αύξηση.

Σύνθετα ρήματα

Όσα είπαμε προηγουμένως ισχύουν και για τα σύνθετα ρήματα. Με μια μικρή διαφορά: η αύξηση έμπαινε στην αρχή του ρήματος πριν τη σύνθεση, δηλαδή όπως ήταν απλό και όχι όπως το βλέπουμε σύνθετο.

Ας δούμε μερικά παραδείγματα:

·         παραλύω – παρέλυον, παρέλυσα (παρά + λύω, ἔλυον, ἔλυσα)

·         ὑπάρχω – ὑπῆρχον, ὑπῆρξα (ὑπό + ἄρχω, ἦρχον, ἦρξα)

·         ἀφορίζω - ἀφώριζον, ἀφώρισα (ἀπό + ὁρίζω, ὥριζον, ὥρισα)

Ασκήσεις:

1. Σχηματίστε τον παρατατικό των παρακάτω ρημάτων χρησιμοποιώντας την κατάλληλη αύξηση. Για το σχηματισμό και τις καταλήξεις μπορείτε να συμβουλευτείτε τον πίνακα του βιβλίου στη σελίδα 58. Κάντε το ίδιο για να σχηματίσετε και τον αόριστο των ρημάτων που έχουν αστερίσκο.

ἀθροίζω*:

κόπτω*:

ἀμύνω:

ἐλπίζω*:

ἐλαύνω (προχωρώ):

πίπτω (πέφτω):

ὁρκίζω*:

οἰκτίρω (λυπάμαι κπ):

αἰσχύνω (ντροπιάζω κπ):

πείθω*:

οἰμώζω (θρηνώ):

εὑρίσκω:

εὐφραίνω (προξενώ ευχαρίστηση):

2. Σχηματίστε τον παρατατικό των παρακάτω σύνθετων ρημάτων βάζοντας την αύξηση στην κατάλληλη θέση:

ἐπιμένω:

συγγράφω:

ὑποτάσσω:

ὑφαρπάζω:

καταλήγω:

ἐπιτρέπω:

ἀπελπίζω:

ἐποικίζω

προσορμίζω:

ἐξορύσσω:

ἐπιστρέφω:

παρακάμπτω: