Παραπληροφόρηση

 

(για διδασκαλία στην τάξη)

Κείμενο 1

● Πάμε πάλι πίσω κι εμείς τότε, στα βασικά: Ποια είναι η διαφορά ψευδών και παραποιημένων ειδήσεων;

Οι παραποιημένες ειδήσεις (fake news), εν αντιθέσει με την ορολογία που έχει επικρατήσει σε μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής, δημοσιογραφικής και πολιτικής ορολογίας, διαφέρουν από τις ψευδείς. Ψευδής είναι μια είδηση που περιγράφει κάτι που δεν έγινε. Δεν έχει βάση αλήθειας δηλαδή. Παραποιημένη είναι μια είδηση στην οποία έχουν αλλοιωθεί κάποια στοιχεία του γεγονότος: όπως ο χρόνος και ο τόπος που έγινε, το σκηνικό του, ποιοι έλαβαν μέρος κοκ. Επιπλέον, για να αποτελεί ένα μήνυμα παραποιημένη είδηση θα πρέπει πριν απ’ όλα να είναι είδηση. Δηλαδή θα πρέπει να περιέχεται στο περιεχόμενο κάποιου ΜΜΕ. Γι’ αυτό και δεν υπάρχουν παραποιημένες ειδήσεις πριν από την έλευση των ενημερωτικών ΜΜΕ (σε αντίθεση με κάποιες αναλύσεις που προσπαθούν να εντοπίσουν παρόμοιες ειδήσεις λ.χ. στην αρχαιότητα).

● Αρα μας λέτε πως το να ψευδοποιούμε εμείς οι δημοσιογράφοι μια είδηση απορρέει από την ίδια τη δομή των ειδήσεων. Αν είναι έτσι, τελικά κάνουμε δημοσιογραφία ή προπαγάνδα;

Πράγματι, η παραποίηση μιας είδησης δεν είναι κάτι που συντελείται εξωγενώς, αλλά περιέχεται στη δομή των ειδήσεων, η οποία με τη σειρά της δεν είναι παρά μια ενότητα γεγονότων και απόψεων. Τώρα, στον βαθμό που περιγράφονται τα γεγονότα υπό το πρίσμα ορισμένων απόψεων, μιλάμε για δημοσιογραφία. Στον βαθμό, όμως, που η είδηση στοχεύει στη μετάδοση απόψεων, ντυμένων με το ένδυμα των πρόσφατων γεγονότων και που αυτό είναι το κύριο γεγονός που περιγράφεται, τότε μιλάμε για προπαγάνδα. Με άλλα λόγια και για να γίνει κατανοητό: στις παραποιημένες ειδήσεις αυτό που μεταδίδεται είναι έτοιμες, προϋπάρχουσες αντιλήψεις, άρα στερεότυπα και προκαταλήψεις, με τη μορφή πληροφοριών για επίκαιρα γεγονότα. Στη διαδικασία αυτή, για τις ανάγκες της προπαγάνδας μπορεί να χρησιμοποιηθούν και χρησιμοποιούνται ψευδή στοιχεία (παραποιήσεις).

● Κάνετε λόγο και για τις «κοινωνίες της ενημέρωσης». Και πως σε αυτές οι παραποιημένες ειδήσεις βρίσκουν πρόσφορο έδαφος και «ανθίζουν»!

Πηγαίνοντας πίσω στον χρόνο, αν και μπορούμε να ανιχνεύσουμε παραποιημένες ειδήσεις από τις πρώτες δεκαετίες των εφημερίδων, εντούτοις σε εκείνη την εποχή δεν έχει καταστεί ένα εκτεταμένο φαινόμενο. Ούτε εκτεταμένο είναι τότε, ούτε και έχει δομικό ρόλο στην πολιτική ή την οικονομία - με εξαίρεση φυσικά τις συνθήκες πολέμου, για τις ανάγκες της προπαγάνδας. Η παραποιημένη ενημέρωση, συμβαίνει στις μέρες μας! Ξεκινά σταδιακά από τον Ψυχρό Πόλεμο και κορυφώνεται τις τελευταίες δεκαετίες. Γίνεται δε χαρακτηριστικό γνώρισμα των κοινωνιών, τις οποίες, όπως είπατε, αποκαλώ «κοινωνίες της ενημέρωσης»: είναι κοινωνίες στις οποίες οι άνθρωποι από όλες τις μορφές της πληροφορίας (επιστήμη, τέχνη κ.λπ.) καταναλώνουν κυρίως ειδήσεις! Στο πλαίσιο αυτό συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους διαφορετικής ποιότητας ενημερωτικές πληροφορίες: από ιατρικές μέχρι κουτσομπολίστικες, από σοβαρές έως παραποιημένες ή πλήρως αβάσιμες. Ένα παράδειγμα ισχυρό αυτής της «κοινωνίας» είναι το τι συμβαίνει στο διαδίκτυο.

● Άρα, φταίμε εμείς. Οι «καταναλωτές» της είδησης.

Ευθύνονται οι «καταναλωτές» της είδησης που είναι έτοιμοι να πιστέψουν τις παραποιημένες ειδήσεις. Είμαστε έτοιμοι, δηλαδή, να πιστέψουμε τα fake news πριν ακόμα δημιουργηθούν, γι' αυτό και παράγονται! Η αρχιτεκτονική του διαδικτύου, κυρίως η πολιτική και πολιτιστική ομοφιλία, συμβάλλουν στη δημιουργία του φαινομένου μεν, αλλά δεν ευθύνεται το διαδίκτυο για τις παραποιημένες ειδήσεις. «Ευθύνονται» οι συνθήκες που οδηγούν το κοινό να έχει αυτές τις προκαταλήψεις και που πίσω τους κατ’ ουσίαν βρίσκονται οι διάφορες μορφές κοινωνικής ανισότητας -ταξικής, έμφυλης, μορφωτικής, πολιτιστικής, εθνικής κ.ά.- και τις οποίες οι παραποιημένες ειδήσεις αναπαράγουν και συχνά στοχεύουν να αναπαραχθούν.

Από συνέντευξη του καθηγητή στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ Γ. Πλειού στην Εφημερίδα των Συντακτών 25/7/2021 https://www.efsyn.gr/nisides/303752_katanalonoyme-kyrios-eidiseis

 

Κείμενο 2

War: πόλεμος, Famine: πείνα, Pestilence: λοιμός, επιδημία, Death: θάνατος, Misinformation: παραπληροφόρηση

 

 

Ερωτήσεις:

Θέμα Α

Τι είναι σύμφωνα με τον Γ. Πλειό «οι κοινωνίες της ενημέρωσης»; Να απαντήσετε σε μια παράγραφο με 50-60 λέξεις. (15 μονάδες)

Θέμα Β

Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση το κείμενο 1, τις παρακάτω προτάσεις, γράφοντας δίπλα σε κάθε πρόταση τη λέξη Σωστό ή Λάθος (10 μονάδες). Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με μία αναφορά στο κείμενο για κάθε απάντηση (5 μονάδες).

1.      Σύμφωνα με τον Γ. Πλειό τα fake news δεν είναι τίποτε άλλο από ψεύτικες ειδήσεις.

2.      Κατά την γνώμη του Γ. Πλειού δημοσιογραφία και προπαγάνδα ταυτίζονται.

3.      Η παραπληροφόρηση σύμφωνα με το κείμενο 1 συνδέεται άμεσα με τα σύγχρονα ΜΜΕ.

4.      Στο διαδίκτυο συνυπάρχουν χωρίς διάκριση ετερόκλητες και ποικίλες πληροφορίες.

5.      Ο Γ. Πλειός θεωρεί ότι τη βασική ευθύνη για την άνθιση του φαινομένου των fake news την έχει η διάδοση του διαδικτύου.

Β2. Οι συνεντεύξεις οργανώνονται και πραγματοποιούνται με διάφορους τρόπους. Άλλοτε μέσω τηλεφωνικής επικοινωνίας, άλλοτε με άμεση ή διαδικτυακή, πρόσωπο με πρόσωπο, συνάντηση του δημοσιογράφου με τον συνεντευξιαζόμενο, άλλοτε με την αποστολή γραπτών ερωτήσεων από τον δημοσιογράφο και αντίστροφα γραπτών απαντήσεων. Πώς νομίζετε ότι έγινε η παραπάνω συνέντευξη και ποια στοιχεία του κειμένου το αποκαλύπτουν; (10 μονάδες)

Β3. Το κείμενο 2 παίρνει θέση εναντίον της παραπληροφόρησης. Ποια μέσα χρησιμοποιεί για να την εκφράσει; Ποιο στοιχείο της εικόνας συνδέεται περισσότερο με όσα υποστηρίζει το κείμενο 1; (15 μονάδες)

Θέμα Δ

Έχοντας υπόψη σας τα δύο κείμενα καθώς και την προσωπική σας εμπειρία, ποια θεωρείτε ότι είναι τα σημαντικότερα αίτια διάδοσης των fake news; Πιστεύετε ότι μπορεί να περιοριστεί το φαινόμενο ή όχι και γιατί; Υποθέστε ότι τοποθετείστε εκ μέρους των μαθητών σε ανοιχτή εκδήλωση γι’ αυτό το ζήτημα, οργανωμένη από φορείς της πόλης. (350-400 λέξεις)

Από την τηλεόραση στο βιβλίο

Οι σκέψεις που ακολουθούν προκλήθηκαν από τη διαπίστωση ότι τα βιβλία που έχουν σχέση με σημαντικά γεγονότα της επικαιρότητας παλαιότερα όπως η τρομοκρατία ή σήμερα η οικονομική έχουν πολύ μεγάλη εκδοτική επιτυχία. Για μια καλή σοδειά, έχει σημασία να σπείρεις την κατάλληλη εποχή και οι έλληνες εκδότες τώρα αρχίζουν να θερίζουν εισπράξεις.

Για να πετύχουν μάλιστα “καλή σοδειά”, προγραμματίζουν τις εκδόσεις τους στηριγμένοι στην έρευνα της αγοράς, στις απαιτήσεις του αναγνωστικού κοινού, στην εκμετάλλευση των θεμάτων αιχμής της κάθε εποχής. Αυτό, για τα κοσμικά δεδομένα, είναι μια συνετή πράξη. Μια επιχείρηση, από την οποία τρέφονται πιθανώς αρκετές οικογένειες, είναι θεμιτό να προγραμματίζη δραστηριότητες που θα της αποφέρουν το μεγαλύτερο δυνατό κέρδος. Διότι χωρίς τέτοιες δραστηριότητες αφ’ ενός μεν θα έχη δυσκολία στην εξασφάλιση του καθημερινού άρτου, αφ’ ετέρου δε δεν θα μπορή να επιχειρή και κάποιες αντιεμπορικές σοβαρές εκδόσεις,

Πιστεύω ότι η μεγάλη εμπορική επιτυχία των βιβλίων που ασχολούνται με τέτοια θέματα, δίνει την αφορμή να σχολιασθή η ανταγωνιστική σχέση της τηλεόρασης και του βιβλίου. Κι αυτό γιατί στις περιπτώσεις αυτές φαίνεται ότι ο ανταγωνισμός μετατράπηκε σε βοήθεια της τηλεόρασης για την “διάδοση του βιβλίου”.

Είναι γεγονός ότι στις μέρες μας η τηλεοπτική εικόνα έχει σχεδόν εξουδετερώσει την ελκτική δύναμη του βιβλίου. Η “μαγική” δύναμη της εικόνας καθήλωσε τους ανθρώπους, ακόμη και αυτούς που γνωρίζουν πολύ καλά γραφή και ανάγνωση, σε αναπαυτικές πολυθρόνες απέναντι από την οθόνη της τηλεόρασης. Έτσι τους εξίσωσε ακόμη και με αυτούς που δεν έκαναν τον κόπο να μάθουν γραφή και ανάγνωση. Μπορούν όλοι να “διαβάζουν” το ίδιο καλά τις κινούμενες εικόνες της ηλεκτρονικής οθόνης. Με λίγα λόγια η τηλεόραση πέτυχε ένα είδος μορφωτικής εξίσωσης της κοινωνίας. Όλοι, ανεξάρτητα από το μορφωτικό τους επίπεδο, χωρίς απαιτήσεις ιδιαίτερης γλωσσικής παιδείας, απολαμβάνουν θεάματα για τα περισσότερα από τα οποία μπορεί κανείς να ισχυρισθή, χωρίς να διατρέχη τον κίνδυνο της υπερβολής, ότι δεν διδάσκουν τίποτε, ή μάλλον ότι διδάσκουν την εξαθλίωση και τη διάλυση του ανθρώπου και της κοινωνίας του. Το βιβλίο θέλει μεράκι και κόπο για να μελετηθή και να αποδώση η ανάγνωσή του καρπούς. Η τηλεόραση χρειάζεται τις πιο πολλές φορές ράθυμη διάθεση προκειμένου να είναι πιο “αποδοτική” στον παθητικό θεατή της.

Αυτά, βέβαια, είναι λίγο πολύ γνωστά και χιλιοειπωμένα. Όπως είναι επίσης γνωστό ότι, ευτυχώς, δεν είναι “διαλυτικές” όλες οι εκπομπές που προβάλλονται από την τηλεόραση. Υπάρχουν και εκπομπές που προβληματίζουν και οικοδομούν. Συνήθως, όμως, τέτοιου είδους εκπομπές είναι “αντιπαραγωγικές” για τους σταθμούς, γιατί δεν έχουν μεγάλη τηλεθέαση και δεν προσελκύουν διαφημίσεις με υψηλή οικονομική αποδοτικότητα. Συμβαίνει με αυτές ό,τι συμβαίνει με ορισμένα καλά βιβλία· δύσκολα τα επιλέγει κανείς, γιατί έχουν απαιτήσεις από τους αναγνώστες τους.

Ενώ, λοιπόν, η τηλεόραση ανταγωνίζεται το βιβλίο και κερδίζει, απ’ ό,τι φαίνεται, στον πολύ λαό κατά κράτος τη νίκη, εντούτοις στις περιπτώσεις που αναφέραμε υποβοήθησε την διάδοσή του. Αυτό το γεγονός αποδεικνύει την αντοχή του βιβλίου, η οποία οφείλεται αφ’ ενός μεν στην ασύγκριτα μεγαλύτερη πληρότητά του από οποιαδήποτε τηλεοπτική εκπομπή, αφ’ ετέρου δε στο ανικανοποίητο των τηλεθεατών από την παρουσίαση των θεμάτων από την τηλεόραση.

Η υπεροχή του βιβλίου μπορεί να προσδιοριστή σε δυο κυρίως στοιχεία, τα οποία ζητά κάθε σκεπτόμενος αναγνώστης. Πρώτον, στο πλήθος των πληροφοριών που μπορεί να περιλάβη. Και δεύτερον, στην ελευθερία που έχει ο συγγραφέας, χωρίς δημοσιογραφικές παρεμβολές, να αναλύη και να κρίνη τα γεγονότα. Η αδυναμία της τηλεόρασης σ’ αυτά τα δύο στοιχεία οφείλεται στη “φύση” της. Σ’ αυτήν τα γεγονότα πρέπει να παρουσιάζονται γρήγορα και τηλεγραφικά, ενώ η ανάλυση και η κριτική των γεγονότων, που γίνεται από τα τηλεοπτικά παράθυρα, πρέπει συνεχώς να προκαλή την περιέργεια και το συναίσθημα. Γι’ αυτό οι συζητήσεις συνήθως εξαντλούνται σε συνθηματολογίες και σε προκλητικά υπονοούμενα, τα οποία “ρίχνουν” –σχεδόν πάντα– στο τραπέζι της συζήτησης εκδότες εφημερίδων, που δεν απουσιάζουν σχεδόν ποτέ από τα τηλεοπτικά πάνελ. Προφανώς τα υπονοούμενα δεν έχουν σκοπό την ενημέρωση, αλλά την αύξηση της κυκλοφορίας των εφημερίδων κατά τις επόμενες μέρες.

Εν κατακλείδι, το βιβλίο παραμένει το σημαντικότερο μέσο μελέτης, αλλά η τηλεόραση φαίνεται να κυριαρχή στον επηρεσμό της γνώμης και των ενδιαφερόντων του λαού. Το βιβλίο, λοιπόν, για να έχη εμπορική επιτυχία πρέπει να είναι συντονισμένο με τη θεματολογία που επιβάλλει η τηλεόραση. Αυτό είναι ένα ανησυχητικό σύμπτωμα της δικτατορίας του τηλεοπτικού μέσου. Δεν μας αφήνει να διαβάσουμε αυτά που πραγματικά μας ενδιαφέρουν, αυτά που θα μας βοηθήσουν να γνωρίσουμε το νόημα της ζωής μας και να ζήσουμε σύμφωνα με αυτό. Μας καθοδηγεί ακόμη και στην επιλογή των αναγνωσμάτων μας.

Πρωτ. π. Θωμάς Βαμβίνης (διασκευασμένο κείμενο) 

Ερωτήσεις

• Ποιο είναι το θέμα του κειμένου;
• Ποια είναι η θέση του;
• Ποια η πρόθεση/στόχος του συγγραφέα;

Με βάση τις παραπάνω απαντήσεις να γράψετε την περίληψη του κειμένου για να ενημερώσετε τους συμμαθητές σας.

Εντούτοις, πρώτον, σ’ αυτήν, γι’ αυτό: ποιες νοηματικές σχέσεις εκφράζουν οι παραπάνω μεταβατικές λέξεις;

Να αλλάξετε τη σύνταξη στις παρακάτω προτάσεις:

οι εκπομπές που προβάλλονται από την τηλεόραση

η τηλεόραση φαίνεται να κυριαρχή στον επηρεσμό της γνώμης και των ενδιαφερόντων του λαού.

Με ποιους τρόπους αναπτύσσονται οι παρακάτω παράγραφοι;

Είναι γεγονός ότι στις μέρες μας… στον παθητικό θεατή της,

Η υπεροχή του βιβλίου μπορεί… των εφημερίδων κατά τις επόμενες μέρες.

Το κείμενο ισχυρίζεται ότι το βιβλίο σπάνια προωθείται από την τηλεόραση και περιγράφει μία τέτοια περίπτωση. Να σκεφτείς άλλους τρόπους που η τηλεόραση συμβάλλει στη διάδοση του βιβλίου και να τους περιγράψεις. Ποιον θεωρείς πιο αποτελεσματικό; Το κείμενό σου είναι άρθρο στη σχολική εφημερίδα. (500 λέξεις)