Σεξισμός στη χρήση της γλώσσας

 

(για διδασκαλία στην τάξη)

Κείμενο 1

Πώς η γλώσσα αντικατοπτρίζει, κατασκευάζει και συντηρεί την ανδρική κυριαρχία;

Υπάρχει η άποψη ότι η γλώσσα είναι ένα απλό εργαλείο της σκέψης και ότι από μόνη της δεν ευθύνεται για την ανδρική κυριαρχία και το σεξισμό αλλά απλώς τα αντικατοπτρίζει. Ας σημειώσουμε ότι εδώ υπάρχει μία τεράστια προβληματική για τη σχέση γλώσσας και σκέψης η οποία δεν είναι μάλλον του παρόντος. Συνοπτικά ωστόσο μπορούμε να πούμε ότι η γλώσσα μπορεί να μην ευθύνεται για τις διάφορες ανισότητες, αποκλεισμούς και ρατσισμούς, αλλά αντικατοπτρίζοντας τις έμφυλες διακρίσεις και τον σεξισμό που υπάρχει στην κοινωνία συντελεί στη διαιώνισή τους.

Υπάρχουν πάμπολλα παραδείγματα σεξιστικής χρήσης, όπως η χρήση του αρσενικού ως γενικευτικού, που υποτίθεται ότι συμπεριλαμβάνει και το θηλυκό (π.χ. «οι βουλευτές» αντί «οι βουλευτές και οι βουλεύτριες» σε ένα επίσημο κείμενο, κ.ο.κ.) αλλά στην πραγματικότητα συντελεί στον αποκλεισμό της γυναίκας από τη γλωσσική αναπαράσταση και κατασκευάζει μια ανδροκεντρική εικόνα του κόσμου. Άλλα ενδιαφέροντα παραδείγματα είναι τα επαγγελματικά ουσιαστικά σε –ος, τα λεγόμενα επίκοινα, όπως «ο/η γιατρός», «ο/η πρόεδρος», των οποίων οι θηλυκές καταλήξεις («γιατρίνα», «προεδρίνα» κ.λπ.) δεν είναι αποδεκτές από πολλ@ς (πολύ χαρακτηριστικά, το «πολίτης» δεν έχει ακόμα επίσημα καθιερωμένο θηλυκό γένος), και φυσικά η σύνδεση του θηλυκού γραμματικού γένους με αρνητικές (κυρίως σεξουαλικές) συνυποδηλώσεις.

Εδώ έχουμε πάρα πολλά παραδείγματα και από άλλες γλώσσες• έτσι, στα Αγγλικά το master έχει ουδέτερη ή και θετική έννοια ενώ το mistress, που αρχικά ήταν το θηλυκό του master, κατέληξε να σημαίνει «ερωμένη». […] Το πιο τρανταχτό παράδειγμα βέβαια είναι η λέξη «άνθρωπος», που τυπικά είναι γένους αρσενικού (πρβλ. man, homme, Mensch κ.λπ.). Το επιχείρημα ότι, αν και αρσενικό γραμματικά, σημασιολογικά συμπεριλαμβάνει και το θηλυκό καταρρέει από τη μη αποδεκτότητα προτάσεων όπως «ο άνθρωπος θηλάζει τα μωρά του» ή «πολλοί άνθρωποι πάσχουν από καρκίνο της μήτρας».

[…]

Δεν θεωρείτε ότι υποβιβαζει το κύρος και τη δύναμη της γυναίκας η χρήση καταλήξεων όπως προεδρίνα, γιατρίνα κλπ;

Αυτό που έχει πολύ ενδιαφέρον είναι ότι δεν υπάρχει αντίσταση στα επαγγελματικά θηλυκά όταν έχουν συγκεκριμένο ταξικό πρόσημο (π.χ. «ράφτρα») ενώ για τα επαγγέλματα κύρους το θηλυκό δεν είναι αποδεκτό. Υπάρχει το ψευδοεπιχείρημα ότι ειδικά για τα αρσενικά ουσιαστικά σε -ος το αρσενικό δηλώνει και το θηλυκό, αλλά αυτό προφανώς δεν ισχύει, δεν είναι δηλαδή θέμα γραμματικής, γιατί πολλά αρσενικά σε -ος στη δημώδη γλώσσα έχουν σχηματίσει θηλυκό σε –ίνα, -ισσα• αυτ@ που υποστηρίζουν ότι ουσιαστικά όπως το «προεδρίνα» αντίκεινται στο γλωσσικό αίσθημα αφενός αγνοούν την ιστορία της γλώσσας και αφετέρου το γεγονός ότι, όπως έχει πει και ο Silverstein, η φύση τoυ γλωσσικού δεδομένου είναι διαλεκτική, δηλαδή διαμορφώνεται κάθε φορά τόσο με βάση τις γραμματικές δομές όσο και με βάση τις στάσεις και τις ιδεολογίες μας. Ιδεολογική λοιπόν είναι η τοποθέτηση ότι το «πρόεδρος» δεν έχει θηλυκό τύπο «προεδρίνα»-- αλλά φυσικά ιδεολογική είναι και η επιλογή του «πρυτάνισσα» ως θηλυκού του «πρύτανης», γιατί επιδιώκει να είναι ορατό το γυναικείο φύλο στη γλώσσα.

Απόσπασμα από συνέντευξη της Σ. Τσιπλάκου, καθηγητριας Γλωσσολογίας στο ΑΠΚΥ. Γλώσσα και σεξισμός: Μπορούμε να είμαστε και βουλεύτριες εκτός από χορεύτριες; Αθηνόραμα 7/4/2021

Κείμενο 2

Μήπως όμως φτάσαμε στο άλλο άκρο; […]

– Το Μυστήριο του Γάμου. Πρέπει να εκσυγχρονιστεί αμέσως γιατί είναι σεξιστικό. Στην αποστολική περικοπή ο Απόστολος Παύλος προτρέπει: «Η δε γυνή να φοβήται τον άνδρα». Η έννοια φυσικά είναι να σέβεται τον άνδρα, αλλά έτσι καταστρατηγείται η ισότητα των δύο φύλων, γι’ αυτό συμβαίνουν τα αλληλοπατήματα στο σημείο αυτό.

– Ομήρου Ιλιάδα και Οδύσσεια. Άμεση απόσυρση. Η χαζογκόμενα απάτησε τον Μενέλαο και έτσι ξεκίνησε ο Τρωικός Πόλεμος. Στην Οδύσσεια, ο κακομοίρης ο Οδυσσέας όλο με γυναίκες παλεύει: Κίρκη και Σειρήνες. Αλλά και η Πηνελόπη είναι το τρόπαιο των μνηστήρων. Τι υποβάθμιση!

– Αγκάθα Κρίστι. Παρόλο που είναι γυναίκα, όλα τα βιβλία της με ήρωα τον Ηρακλή Πουαρώ πρέπει να αποσυρθούν και να καούν στην πυρά γιατί είναι σεξιστικά. Σε κάποιο βιβλίο, ερωτηθείς ο Πουαρώ γιατί δεν παντρεύτηκε ποτέ, απάντησε με το καθαρά σεξιστικό σχόλιο: «Στη ζωή μου γνώρισα μόνο 6 άνδρες που δολοφόνησαν τις γυναίκες τους, ενώ από την άλλη, συνάντησα 36 γυναίκες που δολοφόνησαν τους συζύγους τους». Ιδού λοιπόν ο σεξισμός: Οι γυναίκες εκτός από χαζογκόμενες είναι και δολοφόνοι.

[…]

Τα άρθρα της Ελληνικής Γλώσσας. Εντελώς σεξιστικά: Ο, Η, Το, Ενας, Μία, Ενα. Δεν θυμάμαι σε ποια χώρα, αλλά πρόσφατα διάβασα ότι σε όλα τα επίσημα έγγραφα του κράτους θα καταργήσουν τα Αρσενικά και Θηλυκά άρθρα και θα έχουν μόνο το Ουδέτερο. […] Στην αγγλική γλώσσα έχουν καταργηθεί τα γένη στα επαγγέλματα. Για παράδειγμα, ο salesman και η saleswoman έγιναν salesperson. Εδώ χρειάζεται ο Μπαμπινιώτης να μας πει πώς θα αντικαταστήσουμε τον «πωλητή» και την «πωλήτρια» με κάποιο ουδέτερο.

Ελάτε, να σοβαρευτούμε. Όλα τα ζητήματα της ζωής όταν τα τραβήξεις στα όριά τους, καταλήγεις σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις. Κανένας σοβαρά σκεπτόμενος άνθρωπος δεν αμφισβητεί τα ίσα δικαιώματα των δύο φύλων. Απλά στο όνομα της ισότητας δεν πρέπει να ξεχνούμε τη διαφορετικότητα που υπάρχει. Και μόνο για τη μητρότητα της γυναίκας θα πρέπει να της αποδίδουμε τον απαιτούμενο σεβασμό. Είναι μια απασχόληση 24×7 χωρίς άδεια, χωρίς υπερωρίες με συνεχή εγρήγορση για τη φροντίδα του παιδιού. Πού είναι η ισότητα; Όσο και να ανυψωθεί ο άνδρας δεν μπορεί ποτέ να φτάσει αυτό το συγκλονιστικό θαύμα να δημιουργείς ζωή!

Σωστά γράφει η Παλαιά Διαθήκη: «Σοφαί γυναίκες ωκοδόμησαν οίκους». Σεξισμός ή μήπως όχι; Γι’ αυτό εμείς, οι άνδρες παλαιάς κοπής, δεν θέλουμε να είμαστε ίσοι. Θέλουμε να τις λατρεύουμε και να τις προσέχουμε!

Ανδρέας Δρυμιώτης, Σεξισμός ή μήπως όχι;

https://www.kathimerini.gr/opinion/1081626/sexismos-i-mipos-ochi/ (7/6/2020) * Ο κ. Ανδρέας Δρυμιώτης είναι σύμβουλος επιχειρήσεων.

 

Κείμενο 3

Εφ. Αυγή Β. Χερουβείμ 9/12/2015

Θέμα Α

Να παρουσιάσετε σύντομα (70 λέξεις περίπου) τη θέση και την επιχειρηματολογία του κειμένου 2.

(15 μονάδες)

Θέμα Β

Β1. Να επιβεβαιώσετε ή να διαψεύσετε το περιεχόμενο των παρακάτω περιόδων, σημειώνοντας στο τετράδιό σας  Σ(ωστό) ή Λ(άθος) δίπλα σε κάθε γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε περίοδο. Δεν χρειάζεται να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

 

α. Σύμφωνα με το κείμενο 1 η γλώσσα αναπαράγει τις κοινωνικές διακρίσεις.

β. Στο κείμενο 1. υποστηρίζεται ότι η σεξιστική χρήση της γλώσσας αφορά κυρίως τα ελληνικά.

γ. Στο κείμενο 1 υποστηρίζεται ότι η χρήση τόσο των αρσενικών όσο και των θηλυκών στα επίκοινα ουσιαστικά (π.χ πρόεδρος/προεδρίνα) εκφράζουν ιδεολογική στάση.

δ. Το κείμενο 3 συμφωνεί με το κείμενο 1.

ε. Η Σ. Τσιπλάκου στο κείμενο1 χρησιμοποιεί στις καταλήξεις το σύμβολο @ γιατί κρατά ουδέτερη στάση απέναντι στο πρόβλημα καταγραφής του γένους.

(10 μονάδες)

Β2.

α. Στο κείμενο 2 είναι έντονη η πρόθεση του αρθρογράφου να ειρωνευτεί. Να εντοπίσετε τρεις γλωσσικές επιλογές (3 μονάδες) που το επιβεβαιώνουν εξηγώντας τη λειτουργία τους (6 μονάδες)

β. «Ελάτε να σοβαρευτούμε… να τις προσέχουμε!» Να εντοπίσετε στο απόσπασμα του κειμένου 2 τρεις γλωσσικές επιλογές που δείχνουν την παραδοσιακή του οπτική. (6 μονάδες)

(15 μονάδες)

Β3

Ποια είναι η θέση που εκφράζει το κείμενο 3 σε σχέση με την χρήση μη σεξιστικής γλώσσας και με ποια μέσα γίνεται φανερή;

(15 μονάδες)

Γλώσσα: Κριτήριο αξιολόγησης Α΄ Λυκείου

Κατά τον 19ο αιώνα καλλιεργήθηκε εκτενώς η θεωρητική προσέγγιση ότι οι γλώσσες είναι ζωντανοί οργανισμοί: γεννιούνται, αναπτύσσονται, παρακμάζουν γερνώντας και πεθαίνουν. Αυτή η προσέγγιση της γλώσσας ως ζωντανού οργανισμού,  ζει και βασιλεύει μέχρι τις μέρες μας και μάλιστα βρίσκεται πίσω από την πλειοψηφία των σύγχρονων μη-επιστημονικών απόψεών μας για τη γλώσσα. Έτσι, αναπόφευκτα, βρίσκεται και πίσω από αρκετές παρανοήσεις και παρεξηγήσεις για τη γλώσσα.

Λέμε συχνά πως τα ελληνικά έχουν «εξελιχθεί» σε ένα άρτιο εργαλείο φιλοσοφικής έκφρασης ή τα λατινικά σε μέσο εναργούς διατύπωσης νόμων και του Δικαίου, περίπου όπως λέμε ότι οι γάτες έχουν οξεία όραση για να κυνηγούν στο σκοτάδι και οι αράχνες υφαίνουν ιστούς για να παγιδεύουν και να καταβροχθίζουν έντομα. Παράλληλα, πολλοί αντιπαραθέτουν τη σαφήνεια, καθαρότητα και ακρίβεια της αγγλικής γλώσσας με την ποιητική καταχνιά της γαλλικής γλώσσας, την πολύσημη πολυπλοκότητα και την πρισματική εξακτίνωση των νοημάτων της. Στην πραγματικότητα όμως αντιπαραθέτουν δύο διαφορετικούς τρόπους έκφρασης που, με λίγη ή περισσότερη καλλιέργεια κι εξάσκηση, μπορούν να λειτουργήσουν σε οποιαδήποτε γλώσσα

Ουσιαστικά, οποιαδήποτε φυσική γλώσσα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για οποιαδήποτε επικοινωνιακή λειτουργία. [..] Έτσι, από καταβολής γλώσσας, διάφορα θέματα ορολογίας λύνονται, χονδρικά μιλώντας, με τρεις τρόπους: μπορεί οι ομιλητές της γλώσσας να επινοήσουν καινούργιους κατάλληλους όρους, όπως οι ελληνικοί όροι ‘βιομηχανία’ και ‘υπουργός’ που απέδωσαν τα ‘industrie’ και ‘ministro’. Άλλοτε, συνηθέστατα, οι ομιλητές καταφεύγουνε στον δανεισμό των κατάλληλων όρων από μια γλώσσα που ήδη τους διαθέτει (όπως, λόγου χάρη, το ελληνικό ‘music / Musik / musique…). Τέλος, υπάρχει πάντα η δυνατότητα χρήσης κατάλληλων περιφράσεων. Έτσι, προσπαθώντας να αποδώσουμε τον όρο ‘frustration’ στα ελληνικά ή ‘φιλότιμο’ στα αγγλικά, αντί για μια κατά λέξη μετάφραση θα προτιμήσουμε να καταφύγουμε σε κάποια κατάλληλη περίφραση.

Συνεπώς, αντίθετα με τα φυτά και τα ζώα των οποίων οι ρίζες, τα φύλλα, τα βράγχια, οι προβοσκίδες, τα λέπια, το χρώμα του φτερώματος ή οι οπλές καθορίζουν με σαφήνεια και αυστηρότητα πώς θα αναπτυχθούν, πού θα επιβιώσουν, πώς θα τραφούν και πώς θα αναπαραχθούν, οι ανθρώπινες γλώσσες είναι πεπερασμένα αλλά ευέλικτα τυπικά συστήματα με άπειρη εκφραστική δυνατότητα: ό,τι μπορεί να λεχθεί σε μία γλώσσα, μπορεί να ειπωθεί και σε μια οποιαδήποτε άλλη

Ο τρόπος θεώρησης της γλώσσας ως ζωντανού οργανισμού έχει επηρεάσει βαθύτατα και τη μη-επιστημονική στάση απέναντι στη γλωσσική αλλαγή. Λένε  ότι η γλωσσική αλλαγή συνιστά φθορά, παρακμή, αλλοίωση, κατάπτωση μιας γλώσσας.

Φοίβος Παναγιωτίδης, Μίλα μου για γλώσσα. Μικρή εισαγωγή στη γλωσσολογία σ. 87 (διασκευή)

Παρατηρήσεις:

1.      Να απαντήσετε με τη μεγαλύτερη δυνατή συντομία στα παρακάτω ερωτήματα:

Ποιο είναι το θέμα του κειμένου;

______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Ποια είναι η θέση του συγγραφέα;

______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

10 μονάδες

2.      Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σύμφωνα με το κείμενο σωστές (Σ) και ποιες λάθος (Λ); Δεν χρειάζεται να διορθώσετε τις λανθασμένες.

·         Κάθε γλώσσα έχει τις δικές της επικοινωνιακές αρετές.

·         Η αντίληψη που θεωρεί τη γλώσσα ζωντανό οργανισμό είναι αντιεπιστημονική.

·         Οι ζωντανοί οργανισμοί επιβιώνουν με τρόπο παρόμοιο με αυτόν των γλωσσών.

·         Η γλωσσική αλλαγή δεν αποτελεί κίνδυνο για τις γλώσσες.

·         Το γεγονός ότι κάποιες λέξεις της ελληνικής δεν μπορούν να μεταφραστούν μονολεκτικά σε άλλες γλώσσες δείχνει τον πλούτο της γλώσσας μας.

25 μονάδες

3.      Να χρησιμοποιήσετε τις υπογραμμισμένες λέξεις του κειμένου σε οποιαδήποτε μορφή θέλετε (χρόνο, πρόσωπο, αριθμό, γένος) για να σχηματίσετε δικές σας προτάσεις:

α.

β.

γ.

δ.

ε.

25 μονάδες

4.      Διαβάστε τη δεύτερη, την τρίτη και τέταρτη παράγραφο του κειμένου και επιλέξτε από τους τρόπους που σας δίνονται παρακάτω αυτόν με τον οποίο κυρίως αναπτύσσεται η καθεμιά ξεχωριστά.

Αίτιο-αποτέλεσμα, παραδείγματα, αιτιολόγηση, σύγκριση-αντίθεση, διαίρεση, ορισμός, αναλογία (παρομοίωση-παραλληλισμός)

2^η:

3^η:

4^η:

15 μονάδες

5.      Διαβάστε την παρακάτω άποψη και προσπαθήστε σε μία παράγραφο 80-100 λέξεων περίπου να αποδείξετε ότι δεν ισχύει.

«Η γλώσσα και γενικότερα η έκφραση των νέων σήμερα, δείχνει να έχει περιοριστεί σημαντικά, και ενώ υπάρχουν πολυάριθμοι τρόποι, για  να καλλιεργηθεί και να ακμάσει, καμία ενέργεια δεν λαμβάνεται. Πρόκειται για φθορά που θα οδηγήσει την ελληνική στο θάνατο.»

25 μονάδες

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Επικοινωνία στο σχολείο (Γλώσσα Α΄ Γυμνασίου)

Η παρακάτω δοκιμή προέκυψε ως υλικό από το αφιέρωμα του Συνδέσμου Φιλολόγων ν. Δράμας στον Α. Β. Μουμτζάκη ( Το υλικό έχει αναρτηθεί και στην ιστοσελίδα της Β΄βάθμιας Διεύθυνσης Δράμας). Σε μια προσπάθεια γνωριμίας των παιδιών με το έργο του χρησιμοποιούνται αποσπάσματα από κείμενά του συνοδευόμενα από ασκήσεις σχετικές με την ύλη που διδάσκονται οι μαθητές στη Γλώσσα των τριών τάξεων του Γυμνασίου. Το συγκεκριμένο αφορά τη Α΄ τάξη.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η νέα γλωσσολογία αντίθετα με την παραδοσιακή μελέτη της γλώσσας μάς έμαθε πως η βασική λειτουργία του λόγου, η επικοινωνία, θεωρεί —αυτονόητα— ως κύριο πρόσωπο για την ομιλία, για τη δημιουργία λόγου, και τον αποδέκτη, όχι πια μόνο τον πομπό. Και αυτή τη μορφή γλωσσικής διδασκαλίας επιδιώκουμε σήμερα στο γυμνάσιο. Ο μαθητής χρειάζεται όχι μόνο να μάθει να μιλάει και να διαβάζει για να τον ακούσουν οι άλλοι, αλλά να μάθει να ακούει και τους άλλους.

Ο προφορικός άλλωστε λόγος ως στόχος της γλωσσικής διδασκαλίας δεν υπήρξε ποτέ παλαιότερα και σχεδόν και ως τώρα ένας πολύ βασικός ούτε πάντοτε επιδιωκόμενος στόχος. Η εκπαίδευσή μας ήταν και παραμένει και σήμερα εκπαίδευση κυρίως του γραπτού λόγου. Και αυτό δεν αναφέρεται μόνο στα θέματα τα διοικητικά ή τα νομοθετικά, π.χ. εφαρμογή παλαιότερων διαταγμάτων για εκπαιδευτικά πράγματα που άλλαξαν ωστόσο στόχους, ή στη γραπτή εξέταση ως την κύρια και θεωρούμενη ως την πιο έγκυρη μορφή αξιολόγησης των μαθητών κτλ. Αλλά αναφέρεται κυρίως στην υπερβολική πεποίθηση πολλών δασκάλων —και μαθητών— για την αποκλειστική σημασία και αξία του γραπτού λόγου, όπως φαίνεται συχνά στη σχολική πράξη.

Η σωστή ανάγνωση π.χ. πολλές φορές θεωρείται μια ασήμαντη ή περιττή εργασία ή κάποτε μόνο ως επιδίωξη να μάθουν οι μαθητές —αν δεν ξέρουν— να «διαβάζουν», όπως λέγεται για τους αναλφάβητους, δηλαδή να γνωρίσουν τα γράμματα και τους συνδυασμούς τους —κάτι που επιδιώκουμε από την αρχή στο δημοτικό σχολείο. Η αξία που αποδίδεται στο γραπτό λόγο είναι αποκλειστική, όχι απλώς μια προτεραιότητα.

Είναι χαρακτηριστική γι’ αυτό η απάντηση που δίνεται συχνά στους σχολικούς συμβούλους στο γυμνάσιο, όταν ρωτούν για μια τάξη «πώς πάνε οι μαθητές στο γλωσσικό μάθημα». Η πρώτη απάντηση τις περισσότερες φορές —και όχι μόνο από νέους καθηγητές— είναι: «Οι μαθητές είναι πολύ αδύνατοι στην ορθογραφία». Η ορθογραφία φαίνεται, χωρίς να είναι παράξενο, ως η πρώτη, κάποτε και αποκλειστική, απαίτηση γλωσσικής παιδείας.

Α. Β. Μουμτζάκης, Τα βιβλία «Νεοελληνική Γλώσσα» για το γυμνάσιο (παρατηρήσεις και προτάσεις διδασκαλίας), 1^ο Πανελλήνιο Συνέδριο «Η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας», Θεσσαλονίκη, 1996

Παρατηρήσεις*:

1. Ποιον τίτλο θα βάζατε στο κείμενο;

2. Από πού συμπεραίνει ο συγγραφέας ότι η εκπαίδευση στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στον γραπτό λόγο; Να απαριθμήσετε στο κείμενο τις αποδείξεις που επικαλείται.

3. Στην τελευταία παράγραφο παρουσιάζεται έμμεσα ένας διάλογος ανάμεσα στο σύμβουλο και τους καθηγητές. Προσπαθήστε να ζωντανέψετε αυτόν το διάλογο περιγράφοντας σαν σκηνοθέτης τα στοιχεία εκείνα που λείπουν από το κείμενο: πώς φαντάζεστε δηλαδή ότι έθεσε την ερώτηση ο σύμβουλος και πώς απάντησαν οι καθηγητές (χειρονομίες, γκριμάτσες, επιτονισμός της φωνής, ύφος, στάση/κίνηση σώματος).
4. γραπτή εξέταση ως την κύρια και θεωρούμενη ως την πιο έγκυρη μορφή αξιολόγησης των μαθητών: Ισχύει ακόμα αυτό ή έχει αλλάξει; Πού οφείλεται κατά τη γνώμη σας η μεγάλη δύναμη του γραπτού λόγου στο σχολείο;

5. Οι μαθητές είναι πολύ αδύνατοι στην ορθογραφία: Επιλέξτε τη σωστή απάντηση.

Η πρόταση αυτή είναι

α. απλή και επιφωνηματική

β. επαυξημένη και αποφαντική

γ. ελλειπτική και αποφαντική

6. εκπαίδευση, (να) μάθει, ακούσουν: να προσθέσετε το κατάλληλο επίθημα-κατάληξη από αυτά που ακολουθούν ώστε να προκύψουν νέες παράγωγες λέξεις. –μα, -τος, -ικός

7. ασήμαντη, επιδίωξη, παραμένει: με ποια προθήματα προέκυψαν αυτές οι παράγωγες λέξεις;

8. Η σωστή ανάγνωση π.χ. πολλές φορές θεωρείται μια ασήμαντη ή περιττή εργασία: να μεταφέρετε την πρόταση στο παρελθόν.

9. Και αυτή τη μορφή γλωσσικής διδασκαλίας επιδιώκουμε σήμερα στο γυμνάσιο: ποιος θα ήταν ο κατάλληλος χρόνος του ρήματος αν η πρόταση έλεγε:

Και αυτή τη μορφή γλωσσικής διδασκαλίας .............................στο αυριανό μας μάθημα.

10. Ο καθηγητής που διδάσκει γλώσσα έχει την πρόθεση να αποφασίσετε εσείς αν θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη του σοβαρά τα ορθογραφικά σας λάθη στα γραπτά που του δίνετε. Η συζήτηση γίνεται μεταξύ σας στην τάξη με παρεμβάσεις και του ίδιου του καθηγητή που αποκλειστικό σκοπό έχουν το συντονισμό της κουβέντας. Προσπαθήστε να αναπαραστήσετε το διάλογο, δίνοντας ταυτόχρονα και τις απαραίτητες σκηνοθετικές οδηγίες ώστε να γίνει κατανοητό και το ύφος του κάθε παιδιού που τοποθετείται αλλά και του καθηγητή που παρεμβαίνει. Φανταστείτε μια ζωντανή συζήτηση με συμφωνίες και διαφωνίες. (250 λέξεις περίπου)

*Η παραπάνω δοκιμή στηρίζεται θεματικά στη 2^η ενότητα του σχολικού βιβλίου με τίτλο: Επικοινωνία στο σχολείο. Οι ασκήσεις αφορούν περισσότερες ενότητες πριν και μετά.

Γνωρίσματα της εξουσιαστικής γλώσσας

Η εξουσία ασκείται με το λόγο περισσότερο απ’ ό,τι με τη φυσική επιβολή και την τεχνική υπεροχή. Η εξουσία ασκείται σε μεγάλο βαθμό με τις ιδέες, άρα με τη γλώσσα, με τις λέξεις. Αν όμως μπορεί η εξουσία να ασκείται με τις λέξεις, τότε οι λέξεις έχουν δική τους δύναμη. Υπάρχουν λέξεις με αυτόνομη δύναμη. Λέξεις που αρκεί να προφερθούν και αποχτάει όνομα το αβάφτιστο βρέφος, γίνονται σύζυγοι ο Γιάννης και η Μαρία, οδηγείται στη φυλακή ο κατηγορούμενος.

            Ωστόσο δεν είναι μόνο το ρήμα «σας ευλογώ» που αρκεί να προφέρει ο Πάπας και η θεία χάρη κατεβαίνει στις κατάμεστες πλατείες, είναι και λέξεις όπως «έθνος», «δημοκρατία», «σοσιαλισμός», «παράδοση», «δικαιοσύνη» που περιέχουν και ασκούν εξουσία. Κανένας όμως δεν θα μπορούσε να δώσει ένα όνομα σ’ ένα μωρό βυθίζοντάς το σε μια σκάφη ή έστω στον Ιορδάνη ποταμό και προφέροντας τις κατάλληλες λέξεις. Κανένας δεν μπορεί να «κηρύξει τον πόλεμο», απλώς λέγοντας ότι τον κηρύττει, αν δεν κατέχει κάποιον κοινωνικό τίτλο που αυτόματα κάνει τον λόγο του κήρυξη πολέμου. Για να είναι ο λόγος πράξη πρέπει ο ομιλητής να έχει την αρμοδιότητα να προφέρει την κατάλληλη λέξη. Μ’ άλλα λόγια, ο λόγος αποτελεί πράξη επειδή ο πομπός είναι εκπρόσωπος της κοινωνικής εξουσίας.

            Οι εκπρόσωποι των εξουσιών κάνουν όχι μόνον χρήση αλλά και κατάχρηση της γλωσσικής δύναμης και νομιμότητας που απορρέει από τη θέση τους, μετατρέποντας τη γλώσσα σε όπλο για την άσκηση βίας και εξουσίας. Την κατάχρηση αυτή θα την ονομάσουμε ιδεολογική γλώσσα. Είναι ορισμένη μορφή που πριν απ’ όλα παραβιάζει τη θεμελιακή λειτουργία του λόγου, την επικοινωνία, πετυχαίνοντας την επιβολή της σιωπής στο δέκτη. Δεν είναι τόσο «γλώσσα» όσο χειρισμός της γλώσσας, χειρισμός που επιτρέπει στον πομπό να ασκεί εξουσία και βία με το λόγο. Χειρισμός της γλώσσας που παραβιάζει τη θεμελιώδη λειτουργία της επικοινωνίας, γιατί επιβάλλοντας τη σιωπή στο δέκτη καταστρέφει την πολικότητα του λόγου και παράγει στη θέση του τον εξουσιαστικό μονόλογο.

            Η ιδεολογική γλώσσα έχει ορισμένα χαρακτηριστικά που έχουν έντονη επίδραση στους δέκτες γιατί παράγουν λανθάνοντα νοήματα που κάνουν τα ρητά μηνύματα εκβιαστικά για τους δέκτες, επιβάλλοντας τη σιωπή και προστατεύοντας τον πομπό από το λογικό χειρισμό των νοημάτων, δηλαδή την κριτική. Πρόκειται για χαρακτηριστικά που εμφανίζονται συχνά στο λόγο των εκπροσώπων κάθε μορφής εξουσίας, πολιτικής ή μορφωτικής και προσδίδουν στον πομπό εγκυρότητα και νομιμότητα, χωρίς αυτή να πηγάζει από το περιεχόμενο των λεγομένων του αλλά από τον τρόπο χειρισμού της γλώσσας.

            Ο ιδεολογικός λόγος λοιπόν είναι:

α. Πληθωρικός: Πληθωρική είναι η γλώσσα που χρησιμοποιεί πολλά συνώνυμα, χαρακτηρίζεται από μεγάλη συχνότητα ορισμένων τύπων όπως επιθετικοί προσδιορισμοί, προθέσεις και επιρρήματα, από μακριές περιόδους και συντακτική περιπλοκή, από εξεζητημένη συντακτική δομή, από ρητορικές επαναλήψεις, μεγαληγορία και συνεχείς περιφράσεις. Έτσι δημιουργείται νοηματική ασάφεια και ακυριολεξία. Ο λεκτικός πληθωρισμός στη διαφήμιση είναι εύκολο να εντοπιστεί. Π.χ «υπεραριστούργημα», ένα λεκτικό τέρας που μετατρέπει το συγκεκριμένο επίθετο σε κραυγή, σε θαυμαστικό επιφώνημα.

            Στον πολιτικό λόγο είναι πιο δυσδιάκριτο το φαινόμενο. Εκεί είναι συχνότεροι οι πλεονασμοί, η κατάχρηση συνωνύμων, η βεβαιωτική διατύπωση και η μεγαλοστομία. Ο πληθωρισμός του πολιτικού λόγου παγιδεύει τον δέκτη κυρίως συναισθηματικά και ηθικά με το μέγεθος και το βάρος των αξιών που προβάλλει. Οι λέξεις που χρησιμοποιεί δεν έχουν μόνο ηθικό βάρος, αλλά αποτελούν και αξίες με τεράστιο κοινωνικό κύρος (έθνος, δημοκρατία, λαός, ελεύθερος κόσμος, πατρίδα, επανάσταση).

            Η  επιστημονική γλώσσα καταφεύγει συχνά σε καθαρευουσιάνικη σύνταξη και προστρέχει στην επισημότητα αρχαιοπρεπών στοιχείων. Συστηματικά χρησιμοποιεί λέξεις σπάνιες και αδιαφανείς, λέξεις της αρχαίας ελληνικής, αλλά και νεολογισμούς που θαμπώνουν το δέκτη.

β. Αξιολογικός: Ο ιδεολογικός λόγος δεν είναι πάντοτε πληθωρικός είναι όμως οπωσδήποτε αξιολογικός. Τα μηνύματα έχουν τη μορφή της αλήθειας και όχι της πληροφορίας. Το μήνυμα π.χ διατυπώνεται στην ευκτική ή την προστακτική και εισάγεται με βεβαιωτικές προτάσεις (εισάγεται με το «πρέπει»). Περιέχει διατυπώσεις που αποκλείουν την αμφισβήτηση, υποκαθιστά τα τεκμήρια με ηθικές κατηγορίες (εντιμότητα, απουσία φανατισμού, καλή πρόθεση κ.α) είτε με αρετές (ευφυΐα, γνώσεις, συνείδηση της πραγματικότητας κ.α), στηρίζεται σε λέξεις αξίες και όχι σε επιχειρήματα και αποδείξεις, άρα περιέχει λανθάνουσα την ηθική καταδίκη του δέκτη που ενδέχεται να διαφωνήσει. Χάρη σε λέξεις αξίες, λέξεις ταμπού μπορεί το μήνυμα να περιέχει κραυγαλέα αντίφαση και να γίνεται δεκτό σαν συλλογισμός, μπορεί να περιέχει ταυτολογία, ανακολουθία, ακόμα και παραλογισμό κι αυτό να μη γίνεται αντιληπτό. Η «σωτηρία του έθνους» για παράδειγμα είναι τέτοια παγίδα που απαγορεύει το λογικό και νοηματικό χειρισμό. Δεν μπορεί ο δέκτης να της βάλει ερωτηματικό χωρίς να ταυτιστεί αυτόματα με την ιεροσυλία. Δεν μπορεί να ρωτήσει «γιατί» ή να ζητήσει να αποδειχτεί η αναγκαιότητα της «σωτηρίας», χωρίς να ταυτιστεί με τον Εφιάλτη.

γ. Συμφυρματικός: Κατασκευάζει μίγματα γλωσσικά ή νοήματα αθέμιτα, που εμποδίζουν την κατανόηση και την κριτική αντιμετώπιση του μηνύματος. Συνδέει μεταξύ τους έννοιες που αλληλοαναιρούνται νοηματικά και λογικά, κατασκευάζοντας νοηματικά τέρατα, λέξεις σύνθετες που αποκλείει η μία την άλλη. Από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι ο λόγος των ηγετών του ναζισμού. Η ναζιστική εξουσία ένωσε τα αντίθετα στο λόγο της. Στήριξε την προπαγάνδα της στην καταγγελία του κεφαλαίου και της κεφαλαιοκρατίας, ενώ συνεργάστηκε στενά με το μεγάλο χρηματιστικό κεφάλαιο, αλλά εμπόδισε την κατανόηση της αντίφασης ταυτίζοντας το κεφάλαιο με του λίγους εβραίους τραπεζίτες. Χρησιμοποίησε τη λέξη «επανάσταση», που ανήκε στην ευρωπαϊκή αριστερά, ενώνοντάς την με τον εθνικισμό και τη συντηρητική ιδεολογία της πιο αντιδραστικής γερμανικής δεξιάς. Οικειοποιήθηκε το επίθετο «σοσιαλιστικός», ενώνοντάς το με το ακριβώς αντίθετο την εποχή εκείνη «εθνικός». Έφτιαξε έτσι λεκτικά τέρατα όπως «εθνικοσοσιαλισμός», «συντηρητική επανάσταση» και κατασκεύασε το σύνθημα «Δεν είναι προδοσία να προδίδεις τους προδότες» ή «η εργασία απελευθερώνει». Η  κατάργηση των σημασιών αποδείχτηκε όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία πόσο επικίνδυνη κοινωνικά είναι. Από νοηματικά, από λεκτικά, τα τέρατα έγιναν πολιτικά και η εκτελεστική εξουσία έγινε εκτελεστική στην κυριολεξία.

δ. Ευφημιστικός: Με την ευφημιστική γλώσσα ο ομιλητής προσδίδει στον εαυτό του αναντίρρητο κύρος, κάνει άτρωτα τα μηνύματά του, μεταμφιέζοντάς τα σε αναμφισβήτητα και απαλλάσσεται από την υποχρέωση να τα τεκμηριώσει με αποδείξεις. Όλοι οι δικτάτορες στην ιστορία του κόσμου ονόμασαν τον εαυτό τους «οδηγό», «σωτήρα», «πατέρα»,  οι πιο στυγνοί αυτοπροβλήθηκαν σαν «μετριοπαθείς», «αφανάτιστοι» και «προσωρινοί».

Άννα Φραγκουδάκη, Γλώσσα και Ιδεολογία

Ιδεολογία και επιστήμη στα γλωσσικά θέματα

Το παρακάτω κείμενο είναι απομαγνητοφωνημένο από την πρώτη συνεργασία του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη] με τον Σύνδεσμο Φιλολόγων ν. Δράμας. Στην ερώτηση συναδέρφου απαντά ο Γιώργος Παπαναστασίου, διευθυντής του ΙΝΣ και επίκουρος καθηγητής του Τομέα Γλωσσολογίας στη Φιλοσοφική του ΑΠΘ. Όλα τα απομαγνητοφωνημένα αποσπάσματα της συνάντησης εδώ.

Ερώτηση: Ο τελευταίος Φιλόλογος δημοσιεύει ένα κείμενό σας εξαιρετικό του 2009, νομίζω, από ομιλία σας στα εκπαιδευτήρια Μαντουλίδη. Κι εκεί είπατε ακριβώς αυτό, ότι δεν μπορούμε να βασίζουμε τη γνώση της ελληνικής στην αρχαία. Αλλά κάπου λέτε «…ανεξάρτητα από τους ιδεολογικούς λόγους που μας κάνουν να μιλούμε για μία ελληνική γλώσσα και καλά κάνουμε…». Δηλαδή έχουμε μια διάσταση σ’ αυτό που η ιδεολογία επιτάσσει και σ’ αυτό που η πραγματικότητα και η επιστημονική γνώση λέει. Γιατί καλά κάνουμε;

Γ. Παπαναστασίου: Να σας πω τι εννοώ εδώ. Το ερώτημα ας πούμε γενικά είναι… και μπορεί να τεθεί με όρους σύγκρισης της αρχαίας ελληνικής και της ιστορίας της απ’ τη μια και της λατινικής και της ιστορίας της απ’ την άλλη. Λοιπόν, έχουμε την περίπτωση της αρχαίας ελληνικής όπου έχουμε μια περίοδο στην αρχή με αρχαίες διαλέκτους, φτάνουμε στη συνέχεια στην ελληνιστική κοινή με βάση την αττική διάλεκτο, απ’ την ελληνιστική κοινή περνάμε στη μεσαιωνική κοινή, απ’ τη μεσαιωνική κοινή περνάμε στις νεοελληνικές διαλέκτους, διάσπαση δηλαδή πάλι διαλεκτική, και στη συνέχεια έχουμε τη δημιουργία της κοινής νέας ελληνικής. Έχουμε δηλαδή πάλι μία απόληξη στο τέλος. Μία απόληξη μετά από μία πορεία που έχει ακολουθηθεί βέβαια, έτσι; Στην αρχή δηλαδή διαλεκτική διάσπαση στην αρχαία εποχή, δημιουργία κοινής στην ελληνιστική εποχή και στο μεσαίωνα, ξανά διαλεκτική διάσπαση και στο τέλος δημιουργία πάλι μιας ενιαίας γλώσσας, κοινής δηλαδή νέας ελληνικής.

Στη λατινική είχαμε αντίθετα πράγματα. Δηλαδή είχαμε τη λατινική η οποία κάποια στιγμή διασπάστηκε σε πολλές διαλέκτους, αυτές οι διάλεκτοι έγιναν εθνικές γλώσσες ξεχωριστών κρατών. Αναδείχτηκαν δηλαδή σε γλώσσες στην ουσία. Γαλλικά, ιταλικά, πορτογαλικά, ισπανικά, ρουμανικά κτλ – έτσι; - αναδείχτηκαν δηλαδή σε γλώσσες και στην ουσία μιλάμε σήμερα για τα γαλλικά ως ξεχωριστή γλώσσα, για τα ιταλικά ως ξεχωριστή γλώσσα κτλ κτλ, και όλες αυτές οι γλώσσες προέρχονται από τη γλώσσα που ονομάζεται λατινική.

Τώρα το ερώτημα είναι: τα ποντιακά είναι άλλη γλώσσα, τα κυπριακά είναι άλλη γλώσσα, τα κρητικά είναι άλλη γλώσσα; Λοιπόν, με όρους ιδεολογίας ανήκουν στην ίδια γλώσσα. Με όρους όμως… εάν θέλαμε να εξετάσουμε τα πράγματα με βάση το γλωσσολογικό κριτήριο, εκεί θα λέγαμε ότι… το γλωσσολογικό κριτήριο είναι ποιο: μιλάμε για την ίδια γλώσσα όταν υπάρχει αμοιβαία κατανόηση ανάμεσα στους ομιλητές των δύο διαφορετικών συστημάτων. Δηλαδή ανάμεσα στον ομιλητή της ποντιακής και στον ομιλητή της κοινής νέας ελληνικής, εάν υπάρχει αμοιβαία κατανόηση θεωρούμε ότι είναι η ίδια γλώσσα. Στην περίπτωση της ποντιακής δεν υπάρχει αμοιβαία κατανόηση. Ο ομιλητής της κοινής νέας ελληνικής δεν μπορεί να καταλάβει τον πόντιο όταν μιλάει καθαρά ποντιακά. Το ίδιο και τα κατωιταλικά, το ίδιο και τα καππαδοκικά, όλες αυτές, κυρίως οι περιφερειακές διάλεκτοι οι οποίες είναι πιο απομακρυσμένες από τις υπόλοιπες - από τα βόρεια ιδιώματα, από τα πελοποννησιακά από τα κρητικά κτλ κτλ. Στην ουσία δηλαδή όλα αυτά με βάση το γλωσσολογικό κριτήριο θα έπρεπε να τα θεωρούμε γλώσσες. Εδώ όμως μπαίνει ο παράγοντας της ιδεολογίας που λαμβάνει υπόψη του το τι αισθάνεται ο ίδιος ο ομιλητής. Δηλαδή στον πόντιο, αν του πεις ότι δεν μιλάς ελληνικά, μιλάς ποντιακά και τα ποντιακά είναι ξεχωριστή γλώσσα… θα σε… σφάξει, έτσι; (γέλια και σχόλια) Γιατί μέσα του αισθάνεται αυτό το πράγμα, μέσα του αισθάνεται μ’ αυτόν τον τρόπο. Λαμβάνοντας λοιπόν υπόψη αυτό το κριτήριο, το ιδεολογικό κριτήριο, όλα αυτά τα θεωρούμε ελληνική γλώσσα. Τα ονομάζουμε ελληνική γλώσσα. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να έχουμε συναίσθηση ότι είναι άλλο σύστημα το ένα, άλλο σύστημα το άλλο, άλλο το σύστημα της ποντιακής, άλλο το σύστημα της νέας ελληνικής, άλλο το σύστημα της αρχαίας ελληνικής. Εντάξει; Ναι μεν όλα ελληνικά αλλά ο προσδιορισμός αρχαία ελληνικά, μεσαιωνικά ελληνικά, νέα ελληνικά, ποντιακά, κυπριακά κτλ κτλ πρέπει να δείχνει με σαφήνεια ότι μιλάμε για διαφορετικά γλωσσικά συστήματα.

Μ’  αυτή την έννοια λοιπόν μπαίνει το ιδεολογικό κριτήριο και εφόσον όλοι αισθανόμαστε έλληνες – πόντιοι, καππαδόκες, κατωιταλοί κτλ κτλ – εφόσον όλοι αισθανόμαστε έλληνες… ελληνική γλώσσα, ναι. Αλλά να ξέρουμε ότι είναι διαφορετικά γλωσσικά συστήματα

Ερωτήσεις:

Το κείμενο είναι απομαγνητοφωνημένο. Προσπαθήστε να εντοπίσετε σημεία που φανερώνουν ότι πρόκειται για απροσχεδίαστο προφορικό λόγο. Μπορούν να σας βοηθήσουν τα παρακάτω γνωρίσματα του προφορικού λόγου:

ελλειπτικές προτάσεις

επανεκκινήσεις

πρόχειρες διατυπώσεις/λεξιλόγιο

επαναλήψεις

αμήχανες παύσεις

Ποιος είναι το θέμα του κειμένου;

Ποια είναι η θέση του συγγραφέα;

Ποια είναι η πρόθεσή του/ο σκοπός του;

Με ποιο κριτήριο η επιστήμη της γλωσσολογίας διακρίνει τις διαφορετικές γλώσσες;

Ποιο κριτήριο χρησιμοποιούν οι ομιλητές για να προσδιορίσουν την ταυτότητα της γλώσσα τους;

Σε τι διαφέρει η εξέλιξη της ελληνικής από αυτή της λατινικής; Τι προσπαθεί να εξηγήσει ο Γ. Παπαναστασίου με την αναφορά στην ιστορική εξέλιξη των δύο αυτών γλωσσών;

Παρά την αρχική σου εντύπωση ότι η οικογένειά σου αλλά και ευρύτερα η περιοχή στην οποία ζεις δεν μιλά κάποιο γλωσσικό ιδίωμα, διαπιστώνεις πως κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Τόσο οι γονείς σου αλλά πολύ περισσότερο οι παππούδες και οι γιαγιάδες σου κατανοούν ή ακόμη και χρησιμοποιούν σε ορισμένες στιγμές ιδιωματικές λέξεις και φράσεις ή ιδιωματική προφορά. Ωστόσο δεν συμβαίνει το ίδιο μ' εσένα. Η διαπίστωση αυτή σε ωθεί να γράψεις ένα κείμενο στο περιοδικό του πολιτιστικού συλλόγου της περιοχής σου για να διερευνήσεις τους λόγους που οδηγούν σε συρρίκνωση ή και εξαφάνιση τα διάφορα ιδιώματα. Η έκταση του κειμένου θα κυμαίνεται στις 250 λέξεις περίπου. Φρόντισε να δώσεις και έναν τίτλο στο άρθρο σου που να εκφράζει προβληματισμό.

Στάσεις απέναντι στην πολυγλωσσία

Εδώ αξίζει κανείς να παραθέσει κάποια αποσπάσματα από κείμενα των G7 που περιγράφουν με πολύ πιο ρητό και απροκάλυπτο τρόπο τις γλωσσικές προτεραιότητες της νέας τάξης πραγμάτων:

«Στην ερχόμενη δεκαετία όλοι όσοι εμπλέκονται σε οικονομικές δραστηριότητες θα πρέπει να κατέχουν τη γλώσσα και να κατανοούν τον πολιτισμό μιας τουλάχιστον ακόμα χώρας στο πλαίσιο της παγκόσμιας κοινωνίας. Η διαδραστική γλωσσική εκμάθηση, υποστηριζόμενη από παγκόσμια δίκτυα, είναι ένας πολλά υποσχόμενος τρόπος για να εξασφαλιστεί η στενή επαφή του μαθητή με τη γλώσσα-στόχο… Νεωτεριστικές εφαρμογές στην περιοχή αυτή θα προσφέρουν σ’ ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων –μαθητών ή επαγγελματιών- την ευκαιρία να γνωρίσουν διαφορετικούς πολιτισμούς. Θα είναι επομένως καλύτερα προετοιμασμένοι να δουλέψουν αποτελεσματικά στην παγκόσμια αγορά… Η πρωτοβάθμια εκπαίδευση ίσως επωφεληθεί λίγο αργότερα από την εκμάθηση μέσω δικτύων ώστε να προετοιμαστούν τα παιδιά για την παγκοσμιοποίηση.».

Αυτό που γίνεται απολύτως σαφές στα παραθέματα είναι η πλήρης παράδοση της γλωσσικής και πολιτισμικής εκπαίδευσης στην αγορά και τις απαιτήσεις της. Η λογική είναι καθαρά εργαλειακή. Η γλωσσική εκπαίδευση και τα ζητήματα της πολυγλωσσίας και της πολιτισμικής πολυμορφίας συρρικνώνονται σε προβλήματα αγοράς, μάρκετινγκ και τεχνολογίας.

Δικαιούται κανείς να υποστηρίξει ότι το ήθος της επικοινωνίας που παράγεται στο πλαίσιο της παγκομιοποιημένης ελεύθερης αγοράς αντιστοιχεί σε ρηχό κοσμοπολιτισμό με ενίσχυση της ανισότητας και προώθηση μιας συρρικνωμένης ομοιογένειας.

Αν ο εθνικός ή και εθνικιστικός λόγος για τη γλώσσα καθορίζεται από μια συρρικνωτική προσέγγιση του γλωσσικού φαινομένου μέσω της ταύτισης των γλωσσικών περιεχομένων με την «ψυχή» του έθνους και τις αξίες του, ο υπερεθνικός λόγος για τη γλώσσα συρρικνώνει τη γλώσσα τόσο ως περιεχόμενο όσο και ως επικοινωνιακό εργαλείο μέσω μιας ρηχής και καθαρά εργαλειακής αντίληψης για τη γλωσσική και πολιτισμική επαφή.

Αν και ο σεβασμός για τη γλωσσική πολυμορφία είναι αναντίρρητα τμήμα ενός δημοκρατικού ήθους, αποτελεί μυθική υπερβολή η ταύτιση της πολυγλωσσίας με τη δημοκρατία και τη δημοκρατική αρμονία. Δεν είναι τελικά η γλώσσα που ενώνει ή χωρίζει, αλλά οι ιδέες. Η δημοκρατική συνείδηση του μελλοντικού Ευρωπαίου θα κριθεί στο χώρο των ιδεών και όχι –άμεσα- στον χώρο των γλωσσών. Η μυθοποίηση του ρόλου της γλώσσας συγκαλύπτει αυτή την ιδιαίτερα κρίσιμη διάσταση.

Α.Φ. Χριστίδης, «Στάσεις απέναντι στην πολυγλωσσία», στο Γλώσσα, Πολιτική, Πολιτισμός, σελ. 154

Ερωτήσεις κατανόησης

Ποιο είναι ο σκοπός της εκμάθησης μιας ξένης γλώσσας σύμφωνα με το κείμενο των G7;

Γιατί αυτό σήμερα είναι πιο εύκολο;

Σε τι μοιάζουν και σε τι διαφέρουν η επιχειρηματολογία υπέρ της εθνικής γλώσσας με την αντίστοιχη που υπερασπίζεται την πολυγλωσσία;

Γιατί η πολυγλωσσία δεν ταυτίζεται με τη δημοκρατικότητα;

το ήθος της επικοινωνίας που παράγεται στο πλαίσιο της παγκομιοποιημένης ελεύθερης αγοράς αντιστοιχεί σε ρηχό κοσμοπολιτισμό με ενίσχυση της ανισότητας και προώθηση μιας συρρικνωμένης ομοιογένειας.

Να αναπτύξεις την παραπάνω θέση σε μια παράγραφο 80 λέξεων.

Ανοιχτές ερωτήσεις

Γιατί χαρακτηρίζει ο συγγραφέας το κείμενο των G7 απροκάλυπτο;

Ποιοι λόγοι μας οδηγούν να μάθουμε μια ξένη γλώσσα; Να παραθέσεις μερικούς επιγραμματικά.

Ποιοι λόγοι μας οδηγούν να μάθουμε συγκεκριμένες ξένες γλώσσες;

Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν ή καθορίζουν τη διάκριση μεταξύ «ασθενών» και «ισχυρών» γλωσσών;

Με ποιους τρόπους θεωρείς ότι μια πολιτεία αποδεικνύει έμπρακτα το σεβασμό της στις γλώσσες που μιλιούνται στο εσωτερικό της;

Συλλογισμοί

Αν ο εθνικός ή και εθνικιστικός λόγος για τη γλώσσα… εργαλειακής αντίληψης για τη γλωσσική και πολιτισμική επαφή.

Στην ερχόμενη δεκαετία όλοι… να δουλέψουν αποτελεσματικά στην παγκόσμια αγορά

Με βάση το είδος των προτάσεων τους οι συλλογισμοί διακρίνονται σε: κατηγορικούς, υποθετικούς και διαζευκτικούς. Τι είναι ο καθένας από τους παραπάνω;

Παραγωγή λόγου

Υπόθεσε ότι εκφωνείς ομιλία στο ευρωπαϊκό συμβούλιο νέων. Προσπάθησε να εξηγήσεις τους λόγους που πολλοί νέοι στην Ελλάδα μαθαίνουν τουλάχιστον μια ξένη γλώσσα αλλά και τρόπους με τους οποίους η Ε.Ε και οι χώρες που την αποτελούν θα μπορούσαν να προωθήσουν το σεβασμό απέναντι σε όλες τις γλώσσες της Ε.Ε. ανεξάρτητα από αυτές που είναι κυρίαρχες. (500-600 λέξεις)

Η «Ερωφίλη» µιλούσε σε... greekglish

Μira cachi chie adidhichi, tiragnismeni mira/ pia pathi apo ton Εrota, pies prichies dhen epira?... Sti dohudepsi chie ci caimus micri perrisa ebica/ c agapis ola ta caca chie pedhomes m eurica.

Το κείµενο δεν είναι απόσπασµα µακροσκελούς SΜS που στέλνει κάποια σύγχρονη έφηβη στον καλό της ή στους φίλους της. Είναι µεταγραµµένο απόσπασµα του λογοτεχνικού κειµένου µε τον τίτλο «Ερωφίλη» του γνωστού κρητικού συγγραφέα Γεωργίου Χορτάτση. Το έργο έµεινε ζωντανό και χάρη στην προφορική παράδοση, αφού πολλά τµήµατά του διασκευάστηκαν και διαδίδονταν ως δηµοτικά τραγούδια ή εντάχθηκαν σε παροιµίες. Παραστάθηκε συχνά στα Επτάνησα και διαδόθηκε και στον ηπειρωτικό χώρο και στην Κρήτη σε πολλές λαϊκές διασκευές θεατρικού χαρακτήρα.

Γράφηκε περίπου το 1595 και εκδόθηκε πρώτη φορά το 1637 στη Βενετία. Είναι γραµµένο σε δεκαπεντασύλλαβο οµοιοκατάληκτο στίχο, µε εξαίρεση τα χορικά, που είναι γραµµένα σε ενδεκασύλλαβους τρίστιχες στροφές, αλλά ο συγγραφέας του το κατέγραψε µε λατινικούς χαρακτήρες!

Το έργο διασώζεται σε τρία χειρόγραφα, ενώ υπάρχει µαρτυρία και για τέταρτο χειρόγραφο, χαµένο σήµερα. Το πρώτο είναι ένα ακέφαλο χειρόγραφο µε λατινικούς χαρακτήρες που ανήκει στον Ιmile Legrand και σήµερα βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Το δεύτερο είναι ένα χειρόγραφο του 17ου αι. από την Κεφαλονιά και βρίσκεται στην Βayerische Staatsbibliothek του Μονάχου και το τρίτο, επίσης του 17ου αι., είναι της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστηµίου του Μπέρµιγχαµ. Το χαµένο χειρόγραφο µνηµονεύεται από τον ιερέα Ματθαίο Κιγάλα, πρώτο εκδότη της «Ερωφίλης», ως αυτόγραφο του Χορτάτση γραµµένο µε λατινικούς χαρακτήρες.

«Είναι µάλλον πολυσυζητηµένη η αγωνία ορισµένων ότι η χρήση των greekglish, όπως λέγονται, µπορεί να απειλήσει τη χρήση του ελληνικού αλφαβήτου και να οδηγήσει στον θάνατο της ελληνικής γλώσσας. Η τραγωδία "Ερωφίλη", ένα από τα σπουδαιότερα έργα της κρητικής λογοτεχνίας από την εποχή της Βενετοκρατίας, γράφηκε από τον Γεώργιο Χορτάτση µε το αλφάβητο αυτό», λέει στα «ΝΕΑ» ο επίκουρος καθηγητής του τοµέα Γλωσσολογίας του ΑΠΘ και πρόεδρος του Ιδρύµατος Μανόλη Τριανταφυλλίδη - Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών του ΑΠΘ Γιώργος Παπαναστασίου.

«Χρήση του λατινικού αλφαβήτου έχουµε επίσης και στη Χίο τον 18ο αιώνα τα λεγόµενα φραγκοχιώτικα σε κείµενα θρησκευτικού περιεχοµένου, επιστολές κ.ά («Langue Francochiotica» όπως έλεγαν και έγραφαν και οι ίδιοι αλλά και οι Λεβαντίνοι της Σµύρνης που µιλούσαν ελληνικά αλλά επειδή δυσκολεύονταν να µάθουν την ορθογραφία τους έγραφαν µε λατινικά ψηφία, ενώ έγινε απόπειρα να εκδοθεί τη ίδια περίοδο στην Σµύρνη κι ελληνική εφηµερίδα µε λατινικό αλφάβητο».

Της Βίκυς Χαρισοπούλου

ΤΑ ΝΕΑ, Τετάρτη 02 Ιουνίου 2010

Ερωτήσεις

Γιατί η συντάκτρια του κειμένου χρησιμοποιεί αποσιωπητικά στον τίτλο;

Ποιο είναι το γεγονός για το οποίο πληροφορεί τους αναγνώστες η συντάκτρια; Γιατί εκτίμησε ότι είναι σημαντικό να το πληροφορηθούν;

Σε ποιο διαδομένο φόβο προσπαθεί ν’ απαντήσει η διαπίστωση ότι η «Ερωφίλη» γράφτηκε με λατινικό αλφάβητο;

Ποια είναι η επιπλέον τεκμηρίωση που επικαλείται ο διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη];

Ποιοι λόγοι εκείνη την εποχή μπορεί να οδήγησαν στη χρήση του λατινικού αλφάβητου;

Για ποιους λόγους σήμερα πολλοί χρησιμοποιούν τα γκρίγκλις; Σε ποιες συνθήκες είναι συνηθισμένη αυτή η γραφή;

Που οφείλονται κατά τη γνώμη σας οι έντονες αντιδράσεις απέναντι στα γκρίγκλις;

Στάσεις απέναντι στην πολυγλωσσία

Εδώ αξίζει κανείς να παραθέσει κάποια αποσπάσματα από κείμενα των G7 που περιγράφουν με πολύ πιο ρητό και απροκάλυπτο τρόπο τις γλωσσικές προτεραιότητες της νέας τάξης πραγμάτων:

«Στην ερχόμενη δεκαετία όλοι όσοι εμπλέκονται σε οικονομικές δραστηριότητες θα πρέπει να κατέχουν τη γλώσσα και να κατανοούν τον πολιτισμό μιας τουλάχιστον ακόμα χώρας στο πλαίσιο της παγκόσμιας κοινωνίας. Η διαδραστική γλωσσική εκμάθηση, υποστηριζόμενη από παγκόσμια δίκτυα, είναι ένας πολλά υποσχόμενος τρόπος για να εξασφαλιστεί η στενή επαφή του μαθητή με τη γλώσσα-στόχο… Νεωτεριστικές εφαρμογές στην περιοχή αυτή θα προσφέρουν σ’ ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων –μαθητών ή επαγγελματιών- την ευκαιρία να γνωρίσουν διαφορετικούς πολιτισμούς. Θα είναι επομένως καλύτερα προετοιμασμένοι να δουλέψουν αποτελεσματικά στην παγκόσμια αγορά… Η πρωτοβάθμια εκπαίδευση ίσως επωφεληθεί λίγο αργότερα από την εκμάθηση μέσω δικτύων ώστε να προετοιμαστούν τα παιδιά για την παγκοσμιοποίηση.».

Αυτό που γίνεται απολύτως σαφές στα παραθέματα είναι η πλήρης παράδοση της γλωσσικής και πολιτισμικής εκπαίδευσης στην αγορά και τις απαιτήσεις της. Η λογική είναι καθαρά εργαλειακή. Η γλωσσική εκπαίδευση και τα ζητήματα της πολυγλωσσίας και της πολιτισμικής πολυμορφίας συρρικνώνονται σε προβλήματα αγοράς, μάρκετινγκ και τεχνολογίας.

Δικαιούται κανείς να υποστηρίξει ότι το ήθος της επικοινωνίας που παράγεται στο πλαίσιο της παγκομιοποιημένης ελεύθερης αγοράς αντιστοιχεί σε ρηχό κοσμοπολιτισμό με ενίσχυση της ανισότητας και προώθηση μιας συρρικνωμένης ομοιογένειας.

Αν ο εθνικός ή και εθνικιστικός λόγος για τη γλώσσα καθορίζεται από μια συρρικνωτική προσέγγιση του γλωσσικού φαινομένου μέσω της ταύτισης των γλωσσικών περιεχομένων με την «ψυχή» του έθνους και τις αξίες του, ο υπερεθνικός λόγος για τη γλώσσα συρρικνώνει τη γλώσσα τόσο ως περιεχόμενο όσο και ως επικοινωνιακό εργαλείο μέσω μιας ρηχής και καθαρά εργαλειακής αντίληψης για τη γλωσσική και πολιτισμική επαφή.

Αν και ο σεβασμός για τη γλωσσική πολυμορφία είναι αναντίρρητα τμήμα ενός δημοκρατικού ήθους, αποτελεί μυθική υπερβολή η ταύτιση της πολυγλωσσίας με τη δημοκρατία και τη δημοκρατική αρμονία. Δεν είναι τελικά η γλώσσα που ενώνει ή χωρίζει, αλλά οι ιδέες. Η δημοκρατική συνείδηση του μελλοντικού Ευρωπαίου θα κριθεί στο χώρο των ιδεών και όχι –άμεσα- στον χώρο των γλωσσών. Η μυθοποίηση του ρόλου της γλώσσας συγκαλύπτει αυτή την ιδιαίτερα κρίσιμη διάσταση.

Α.Φ. Χριστίδης, «Στάσεις απέναντι στην πολυγλωσσία», στο Γλώσσα, Πολιτική, Πολιτισμός, σελ. 154

Ερωτήσεις κατανόησης

Ποιο είναι ο σκοπός της εκμάθησης μιας ξένης γλώσσας σύμφωνα με το κείμενο των G7;

Γιατί αυτό σήμερα είναι πιο εύκολο;

Σε τι μοιάζουν και σε τι διαφέρουν η επιχειρηματολογία υπέρ της εθνικής γλώσσας με την αντίστοιχη που υπερασπίζεται την πολυγλωσσία;

Γιατί η πολυγλωσσία δεν ταυτίζεται με τη δημοκρατικότητα;

το ήθος της επικοινωνίας που παράγεται στο πλαίσιο της παγκομιοποιημένης ελεύθερης αγοράς αντιστοιχεί σε ρηχό κοσμοπολιτισμό με ενίσχυση της ανισότητας και προώθηση μιας συρρικνωμένης ομοιογένειας.

Να αναπτύξεις την παραπάνω θέση σε μια παράγραφο 80 λέξεων.

Ανοιχτές ερωτήσεις

Γιατί χαρακτηρίζει ο συγγραφέας το κείμενο των G7 απροκάλυπτο;

Ποιοι λόγοι μας οδηγούν να μάθουμε μια ξένη γλώσσα; Να παραθέσεις μερικούς επιγραμματικά.

Ποιοι λόγοι μας οδηγούν να μάθουμε συγκεκριμένες ξένες γλώσσες;

Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν ή καθορίζουν τη διάκριση μεταξύ «ασθενών» και «ισχυρών» γλωσσών;

Με ποιους τρόπους θεωρείς ότι μια πολιτεία αποδεικνύει έμπρακτα το σεβασμό της στις γλώσσες που μιλιούνται στο εσωτερικό της;

Συλλογισμοί

Αν ο εθνικός ή και εθνικιστικός λόγος για τη γλώσσα… εργαλειακής αντίληψης για τη γλωσσική και πολιτισμική επαφή.

Στην ερχόμενη δεκαετία όλοι… να δουλέψουν αποτελεσματικά στην παγκόσμια αγορά

Με βάση το είδος των προτάσεων τους οι συλλογισμοί διακρίνονται σε: κατηγορικούς, υποθετικούς και διαζευκτικούς. Τι είναι ο καθένας από τους παραπάνω;

Παραγωγή λόγου

Υπέθεσε ότι εκφωνείς ομιλία στο ευρωπαϊκό συμβούλιο νέων. Προσπάθησε να εξηγήσεις τους λόγους που πολλοί νέοι στην Ελλάδα μαθαίνουν τουλάχιστον μια ξένη γλώσσα αλλά και τρόπους με τους οποίους η Ε.Ε και οι χώρες που την αποτελούν θα μπορούσαν να προωθήσουν το σεβασμό απέναντι σε όλες τις γλώσσες της Ε.Ε. ανεξάρτητα από αυτές που είναι κυρίαρχες. (500-600 λέξεις)

Παραγλωσσικά και εξωγλωσσικά στοιχεία

Ο ΑΡΡΑΒΩΝΙΑΣΤΙΚΟΣ

-         Μαμά, θα ήθελα να σου γνωρίσω τον αρραβωνιαστικό μου. Αλλά πρέπει να σε προειδοποιήσω, είναι…

-         Μαύρος; Μη μου πεις ότι ο αρραβωνιαστικός σου είναι μαύρος!!…Ε;! Παιδί μου;!…

-         Όχι βέβαια, μα τι κάθεσαι και λες; Ήθελα να σου πω ότι…

-         Είναι άραβας τότε;! Ωχ δυστυχία μου!!…είναι άραβας!

-         Μα, τι είναι τούτη;!

-         Τι λοιπόν; Είναι ανάπηρος; Άνεργος; Αυτό είναι!! Είναι ανάπηρος, άνεργος και άραβας!!;

-         Ε, πάψε πια! Άσε με να μιλήσω!…Ήθελα απλώς να σου πω ότι είναι …χορτοφάγος!

-         Καλημέρα, κυρία μου.

-         Θεέ μου! Τι θρησκεία είναι πάλι αυτή!;

 ΑΣΚΗΣΗ

         Ο παραπάνω σατιρικός διάλογος δεν περιλαμβάνει καμιά ερμηνευτική πληροφορία για μια πιθανή αναπαράστασή του. Επειδή εσείς θέλετε να τον ανεβάσετε σε μια σχολική εκδήλωση ενάντια στο ρατσισμό, αναλαμβάνετε να τον ξαναγράψετε δίνοντας τις απαραίτητες σκηνοθετικές οδηγίες και διευκρινίζοντας όλα τα παραγλωσσικά και εξωγλωσσικά στοιχεία που λείπουν, ώστε οι συμμαθητές σας που θα πρωταγωνιστήσουν να έχουν όλες τις λεπτομέρειες στη διάθεσή τους. Το κείμενο θα μπορούσε να ξεκινάει ως εξής:

 Ο ΑΡΡΑΒΩΝΙΑΣΤΙΚΟΣ 

          Η μητέρα κάθεται στην πολυθρόνα του καθιστικού και πλέκει αμέριμνη. Σε λίγο μπαίνει μέσα η κόρη της και με ύφος χαρούμενο και χαμογελαστό την πλησιάζει και με κάποια συστολή στο βλέμμα τής λέει, δείχνοντας ταυτοχρόνως προς την εξώπορτα: ( Συνέχισε…Μην ξεχνάς ότι ο βασικός στόχος είναι να αποδώσεις τα παραγλωσσικά και εξωγλωσσικά γνωρίσματα της ομιλίας των πρωταγωνιστών.)

Τα όρια της λέξης και τα όρια της γλώσσας

Τα όρια της λέξης

1.      Χρησιμοποίησε τη λέξη πάτος για να σχηματίσεις 3 προτάσεις με νόημα σύμφωνα με το παράδειγμα που ακολουθεί:

Πηγαίνω

     Αγορά

     Τρέχοντας

     Οταν

     Σχολάσω

2.      Τι συνειρμούς κάνετε όταν ακούτε τις λέξεις: Νέα Υόρκη, μαθηματικά, παραλία, εξετάσεις, Κύπρος.

Π.χ Κύπρος: πόλεμος, διχοτόμηση, Τούρκοι, ωραίες παραλίες, η στρατιωτική μου θητεία, η εκδρομή με το σχολείο, συναισθήματα θλίψης, απορίας, γλώσσα που προκαλεί γέλιο, που δεν καταλαβαίνω.

Τα όρια της γλώσσας

1.      Κάποιος προσπαθεί να εξηγήσει σ' έναν φίλο του πώς εξελίχθηκε ο αγώνας της Κυριακής μεταξύ των διεκδικητών του τίτλου και λέει περίπου τα εξής:

"Διεξήχθη ένας πολύ ενδιαφέρων αγώνας που ομολογώ συγκίνησε με τις μεταπτώσεις του. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν 3-3. Από τα έξι τέρματα τα δύο της μιας ομάδας επετεύχθησαν όταν ο διαιτητής έδωσε την ευκαιρία σ' έναν παίκτη να στοχεύσει στο τέρμα του αντιπάλου από κοντινή απόσταση. Επίσης, πολύ συχνά παίκτες έπεφταν κάτω και το παιχνίδι συνεχιζόταν με χτύπημα της μπάλας απέναντι σε παραταγμένους παίκτες. Ενδιαφέρουσες ήταν και οι στιγμές κατά τις οποίες έστηναν τη μπάλα στις γωνίες του γηπέδου και τη χτυπούσαν ώστε να πάρει ύψος και να φτάσει στα κεφάλια των συμπαικτών τους."

Α. Ποια είναι η γνώμη σας για το μορφωτικό επίπεδο του ομιλητή;

Β. Πιστεύετε πως έχει την επάρκεια να περιγράψει έναν ποδοσφαιρικό αγώνα; Γιατί;

Διαβάστε και το επόμενο κείμενο που προέρχεται από έναν φίλαθλο που γράφει σε μια εφημερίδα για τη βία στα γήπεδα:

            "Η βία στα γήπεδα είναι ένα πράγμα που παρατράβηξε. Οι κύριοι φταίχτες είναι αυτοί οι νεαροί που πηγαίνουν στους αγώνες μόνο και μόνο για να βγάλουν αυτό το πράγμα που έχουν μέσα τους. Συνήθως είναι τεμπεληδες, χωρίς δουλειά, ναρκωμανείς, από κακές οικογένειες. Αν θέλουμε, λοιπόν, να τελειώνουμε με τη βία στα γήπεδα θα πρέπει όλους αυτούς να τους βγάλουμε από τη μέση και να μη τους αφήνουμε να μπαίνουν στους αγώνες."

Α. Ποια είναι η γνώμη σας για το μορφωτικό επίπεδο του συγγραφέα;

Β. Πιστεύετε πως έχει την επάρκεια να πραγματευθεί το ζήτημα της βίας; Γιατί;

Τι είναι αυτό που, μεταξύ άλλων, καθορίζει τη δυνατότητά μας προσεγγίσουμε ένα θέμα;

2.      Τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου. (Wittgenstein)

Προσπαθήστε να αναπτύξετε την παραπάνω άποψη σ' ένα κείμενο 120-150 λέξεων.

3.      "Κλείσε την πόρτα": Πώς μπορεί να εκφραστεί η παραπάνω προτροπή

·        αν την απηύθυνε ο διευθυντής του σχολείου σ' ένα γονιό που τον επισκέφτηκε στο γραφείο του;

·        αν τη βρίσκαμε γραμμένη σε πινακίδα έξω από ένα αμφιθέατρο;

·        αν την απηύθυνε κάποιος στον αδερφό του που του κάνει πλάκα;

·        αν κάποιος κρυώνει;

4.      " Το εργοστάσιο παραγωγής ρεύματος με την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων λιγνίτη θα αναζωογονήσει το νομό μας, γιατί θα μειώσει την ανεργία, θα αναπτύξει το εμπόριο, θα δημιουργήσει νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες και θα βγάλει την πόλη μας από την απομόνωση."

 Α. Ποιος πιστεύετε ότι θα μπορούσε να διατυπώσει την παραπάνω θέση;

 Β. Πώς θα αντιμετώπιζε την εγκατάσταση του εργοστασίου κάποιος που ανήκει σε μια οικολογική οργάνωση;