Θαυμαστός νέος κόσμος ή "βιολογική Χιροσίμα";

            Μέσα στο δεύτερο μισό του αιώνα που τελειώνει, και μαζί του μια ολόκληρη χιλιετία, είδαμε μια έκρηξη γνώσης όσον αφορά τον τομέα της Μοριακής Βιολογίας, έκρηξη που προκαλεί θαυμασμό, αλλά και φόβο.

            Ξεκινώντας με την ιστορική ανακάλυψη των Crick και Watson, ότι το DNA, με τη διπλο-ελικοειδή δομή του, είναι η πηγή της κληρονομικότητας, ο γενετικός κώδικας, βρεθήκαμε σήμερα να καταλαβαίνουμε την ανθρώπινη υπόσταση σε μοριακό επίπεδο.

            Το ανθρώπινο γονιδίωμα αποτελείται από περίπου 100.000 γονίδια, μεταλλάξεις των οποίων μπορεί να έχουν και χρήσιμες, αλλά και καταστροφικές συνέπειες.

            Η πλήρης αποκρυπτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος αναμένεται να ολοκληρωθεί μέχρι το 2003, κάτι που θα έχει τρομακτικές επιπτώσεις, καθώς πλέον η γνώση αυτή δίνει απίστευτες δυνατότητες στους επιστήμονες.

            Σήμερα, ήδη μπορούμε να εντοπίσουμε συγκεκριμένες κληρονομικές ασθένειες σε μεταλλαγμένα γονίδια και με τη βοήθεια της βιοτεχνολογίας θα μπορούμε να επεμβαίνουμε ώστε να "διορθώσουμε" το λάθος.

            Δηλαδή, σιγά σιγά, φεύγουμε από την προληπτική ιατρική και οδηγούμεθα στην προγνωστική ιατρική. Βέβαια, ενώ έχουν κατ' αρχάς τεθεί οι βάσεις, θα πάρει καιρό έως ότου όλα αυτά να αρχίσουν να εφαρμόζονται στην καθημερινότητα και να γίνουν υπόθεση ρουτίνας.

            Πρέπει να τονιστεί ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος, το πιο πολύπλοκο "αντικείμενο" του σύμπαντος, "φτιάχνεται" από τουλάχιστον 3.195 γονίδια, περίπου 50% πιο πολλά από κάθε άλλο όργανο του ανθρώπου!

            Ο εγκέφαλος, καθώς είναι η μηχανή του νου, χρειάζεται πολλές "πληροφορίες" για να φτιαχτεί. Αν φανταστούμε τα 100 δις. "καλωδιωμένα" νευρόνιά του, καταλαβαίνουμε την πολυπλοκότητα του συστήματος και τη δυσκολία που παρουσιάζει η κατανόηση των εγκεφαλικών λειτουργιών.

            Τα τελευταία χρόνια οι προσπάθειες των επιστημόνων έχουν εστιαστεί στις εσωτερικές δομές των νευρικών κυττάρων ή νευρονίων, τα μικροσωληνίδια (microtubales), που έχουν βασικά χαρακτηριστικά κβαντικού συστήματος και φαίνεται ότι παίζουν ουσιαστικό ρόλο στη λειτουργία της μνήμης και σε όλα τα συνεπακόλουθά της.

            Μάλιστα, τελευταία, μια συγκεκριμένη πρόταση για τη φυσικο-χημική διεργασία, που συντελείται στον εγκέφαλο κατά την απόθεση της μνήμης, στηρίζεται πάνω στα μικροσωληνίδια.

            Φαίνεται επίσης ότι τα μικροσωληνίδια παίζουν βασικό ρόλο στη νόσο Alzheimer και, επειδή έχουν εντοπιστεί τα υπεύθυνα γονίδια, γίνονται προσπάθειες έτσι ώστε να εντοπιστούν οι μεταλλάξεις που δημιουργούν το πρόβλημα, με στόχο να είναι εφικτό να διορθωθεί αυτό.

            Τελικά πού βαδίζουμε με όλες αυτές τις απίστευτες εξελίξεις; ο "Θαυμαστός Νέος Κόσμος" του Χάξλεϊ ωχριά μπροστά σε αυτά που συμβαίνουν τώρα και ακόμη περισσότερο, μπροστά σε αυτά που θα συμβούν στη νέα χιλιετία.

            Πάντως, είναι σήμερα άμεση η ανάγκη θέσπισης διεθνών κανονισμών για τη χρήση των τεχνικών της μοριακής βιολογίας, πριν βρεθούμε μπροστά στη δυσάρεστη έκπληξη μιας "βιολογικής Χιροσίμα". Παράλληλα, πρέπει να ενημερώνεται συνέχεια ο κόσμος, για να διαλυθούν οι μύθοι και οι φόβοι που γεννιούνται από την άγνοια.

            Η ενημέρωση θα συμβάλει τόσο στη βελτίωση των σχέσεων ασθενών-γιατρών όσο και στην αποδοχή και κατανόηση των αναγκαίων πειραματισμών που γίνονται, και θα γίνουν στο μέλλον, καθώς κανένας δεν μπορεί να εμποδίσει την εξέλιξη της επιστήμης.

            Παράλληλα, πρέπει να καταλάβουμε ότι το ζητούμενο δεν είναι η δημιουργία ενός "βιολογικού Καιάδα", όπου στόχος θα είναι η δημιουργία μιας "ανώτερης φυλής ανθρώπων", αλλά να σταματήσει ο ανθρώπινος πόνος, με την καταπολέμηση των ασθενειών που μαστίζουν την ανθρωπότητα σε γονιδιακό επίπεδο.

            Εξάλλου, η γονιδιακή ποικιλομορφία του ανθρώπινου είδους έχει εξασφαλίσει την επιβίωσή του, γι' αυτό και είναι λάθος να σκεφτόμαστε τη δημιουργία γενετικά πανομοιότυπων ανθρώπων "κατά παραγγελία".

Δημήτρης Νανόπουλος, 24/4/1999

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

1.      Με ποιους τρόπους επιτυγχάνεται η συνοχή του κειμένου στις παραγράφους 3-8; (αντωνυμίες, μεταβατικές λέξεις, επανάληψη λέξεων)

2.      Να εντοπίσεις στο κείμενο λέξεις που ανήκουν σε ειδικό λεξιλόγιο.

3.      Να αντικαταστήσεις τις υπογραμμισμένες λέξεις του κειμένου με κατάλληλες συνώνυμες και να γράψεις με τις υπογραμμισμένες δικές σου προτάσεις.

4.      Πού θα μπορούσε να έχει δημοσιευτεί αυτό το κείμενο και γιατί;

5.      Τι πρέπει να γίνει, σύμφωνα με το κείμενο, ώστε να αποφευχθούν οι κίνδυνοι που εκθέτει ο συγγραφέας; Να απαντήσετε με τη μεγαλύτερη δυνατή συντομία.

Για τη Βιοηθική

Συνέντευξη του καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης Νίκου Μοσχονά, που μετέχει στο διεθνές πρόγραμμα Ανάλυσης του Ανθρώπινου Γονιδιώματος.

[…] Η επέμβαση στη φύση μ' αυτόν τον τρόπο που περιγράψατε, είναι κατά τη γνώμη σας ηθική;

Πριν απαντήσω, θα ήθελα να επισημάνω ότι η αντίληψη περί του τι είναι κοινωνικά αποδεκτό ή μη αποδεκτό / ηθικό ή μη ηθικό, είναι κάτι που σε μεγάλο βαθμό μετεξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου. Κάτι που σήμερα μας εντυπωσιάζει, μπορεί αύριο να φαίνεται φυσιολογικό. Για παράδειγμα, θα σας αναφέρω την εντύπωση που είχε προκαλέσει στο κοντινό παρελθόν η είδηση της δυνατότητας μεταμόσχευσης καρδιάς από ένα άτομο σε άλλο ή η δημιουργία ανθρώπινων εμβρύων σε δοκιμαστικό σωλήνα. Στην αρχή εμφανίστηκαν ηθικά προβλήματα, το πρώτο μωρό "του σωλήνα" έγινε διάσημο, με την κακή έννοια του όρου. Σήμερα αυτές οι ιατρικές πράξεις θεωρούνται πράξεις ρουτίνας, έχουν γίνει αποδεκτές από τις περισσότερες κοινωνίες και σχεδόν κανείς πλέον δεν διερωτάται αν υπάρχουν ηθικά διλήμματα ή όχι. Βέβαια, πάντα η κοινωνία πρέπει να είναι προσεκτική στο τι είναι επιτρεπτό και τι όχι. Το κριτήριό μας θα πρέπει να είναι το "πόσο καλά γνωρίζουμε αυτό που θέλουμε να κάνουμε και το γιατί το κάνουμε". Η Βιολογία, η ηθική της οποίας έχει τελευταία κατηγορηθεί ότι αντιμετωπίζει τον έμβιο κόσμο ως παιχνίδι "κατασκευών", κάτι δηλαδή σαν playmobil, όπου ανάλογα με τις επιθυμίες σου μπορείς να κατασκευάσεις με τα ίδια δομικά στοιχεία ένα σωρό διαφορετικά αντικείμενα, έχει την αγωνιώδη υποχρέωση να κατανοεί με όσο μεγαλύτερη ακρίβεια και πιστότητα τους μηχανισμούς που διέπουν τη ζωή και τις συνέπειες που μπορεί να προξενήσει σ' αυτήν μια αλλαγή που θα επιθυμήσουμε να επιβάλουμε.

            Η κάθε ανακάλυψη δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή. Απλώς αποτελεί έναν κρίκο στην αέναη προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει τον φυσικό κόσμο που τον περιβάλλει και από τον οποίο προέρχεται. Ωφέλιμη ή επιβλαβής, όμως, μπορεί να είναι η εκάστοτε προσπάθεια εφαρμογής των αποτελεσμάτων της ανακάλυψης. Και, για να ολοκληρώσω την απάντηση επιγραμματικά, θα έλεγα ότι δεν φοβάμαι τη γνώση όσο εντυπωσιακή και απρόβλεπτη κι αν είναι. Την άγνοια και τις κακές προθέσεις φοβάμαι.

Εφ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Αφιέρωμα: Γενετική, 24/4/99

            Ο καθηγητής κ. Μοσχονάς αν και ισχυρίζεται ότι "κάθε ανακάλυψη δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή" ωστόσο εκθέτει κάποιους λόγους που προκαλούν τον σκεπτικισμό μας για την πρόοδο της επιστήμης. Αφού τους εντοπίσετε να γράψετε ένα κείμενο για την σχολική σας εφημερίδα όπου θα εξηγείτε συνολικά τις αιτίες που μπορούν να οδηγήσουν την επιστημονική γνώση εναντίον του ανθρώπου. (500-600 λέξεις)

Επιστήμη και άνθρωπος

Ποια είναι λοιπόν η ευθύνη του επιστήμονα για τ' αποτελέσματα της δημιουργικότητας της επιστήμης του; Ποια είναι η ευθύνη του για τη μορφή που πήρε και που παίρνει η "συγκροτημένη πραγματικότητα"; […]

            Η πρώτη λοιπόν ευθύνη του επιστήμονα ανάγεται στην επιστημονική του γνώση: Αν χρησιμοποίησε σωστά την επιστημονική μέθοδο ή αν έκανε σφάλματα, αν απέφυγε τον υποκειμενισμό, την πλάνη, την πρόωρη γενίκευση, την επιπόλαιη επαγωγή, την εσφαλμένη αναγωγή, παραγωγή, σύνθεση, τη μονολιθικότητα και το δογματισμό, ή αν υπέπεσε σ' αυτές. Κι αυτή η ευθύνη είναι ανεξάρτητη από την καλή ή την κακή του θέληση. Ειδικότερα αυτή η ευθύνη καλείται επιστημονική.

            Πέρα όμως από την επιστημονική ευθύνη για το πώς εφάρμοσε τη γνώση του στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο επιστήμονας ευθύνεται ηθικά και πολιτικά για τη δημιουργικότητά του. Κι εδώ θα κριθεί η πράξη του όχι με το επιστημονικό κριτήριο της ορθής χρησιμοποιήσεως της επιστημονικής μεθόδου, αλλά με το ηθικό κριτήριο και με το πολιτικό κριτήριο. Η ευθύνη του επιστήμονα από ηθική ή πολιτική άποψη δεν ανάγεται πια στη γνώση αλλά στη βούλησή του. […]

            Αφού η βούληση αποτελεί τη δυναμική έκφραση του συμφέροντος, θα μπορούσαμε να πούμε πως ηθικά δικαιώνεται εκείνος ο επιστήμονας που ενεργεί σύμφωνα με το καθολικό συμφέρον, δηλαδή ο επιστήμονας που η ατομική του βούληση συμπίπτει με την καθολική. Και καθολικό συμφέρον είναι αυτό που αναφέρεται σ' όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από το χρώμα, τη φυλή , την εθνικότητα, την υπηκοότητα ή την οικονομική και κοινωνική τους κατάσταση. Καθολικό είναι θα λέγαμε το συμφέρον της ανθρωπότητας. Έτσι καθολικό είναι το συμφέρον για την ειρήνη, την ελευθερία, την υγεία, τη μόρφωση, την ευτυχία όλων των ανθρώπων. […]

            Συνοψίζοντας θα μπορούσαμε να πούμε ότι α) ηθικό είναι το πανανθρώπινο συμφέρον β) πολιτικό είναι το συμφέρον μιας μικρής ή μεγάλης ομάδας ανθρώπων. Κατά συνέπεια : α) Ηθικό έρεισμα έχει η πράξη που υπηρετεί το ηθικό συμφέρον, β) πολιτικό έρεισμα έχει η πράξη που υπηρετεί ένα πολιτικό συμφέρον, γ) νομικό έρεισμα έχει η πράξη που είναι σύμφωνη με τους κανόνες δικαίου, οι οποίοι ισχύουν κατά το χρόνο που τελείται.

            Με βάση αυτούς τους ορισμούς θα μπορούσαμε να διακρίνουμε ότι τα κριτήρια ευθύνης του επιστήμονα δεν συμπίπτουν. Περισσότερο κατανοητό θα γίνει αυτό με ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα:

            Η εργασία κάποιου επιστήμονα για την κατασκευή, ας πούμε, ενός υπερόπλου (π.χ. της ατομικής βόμβας) θα έχει οπωσδήποτε επιστημονική δικαίωση, αν γίνει σωστά, σύμφωνα με την επιστημονική μέθοδο και επαληθευτεί η ορθότητά της από την πράξη. Θα έχει οπωσδήποτε νομική κάλυψη, εφόσον έγινε στα πλαίσια παραγγελίας που δόθηκε από την κρατική εξουσία (από την κυβέρνηση του τόπου όπου εργάζεται ο επιστήμονας). Θα έχει πολιτική δικαίωση η πράξη του από τη σκοπιά του συμφέροντος της ομάδας που κατέχει την εξουσία και όλων των άλλων ομάδων που έχουν κοινά μ' αυτή συμφέροντα. Αν π.χ. το κατασκευασμένο υπερόπλο πρόκειται να χρησιμοποιηθεί κατά των Αράβων, η συγκεκριμένη επιστημονική δημιουργία δικαιώνεται πολιτικά από την πλευρά του Ισραήλ. Και αντίστροφα, αν πρόκειται να χρησιμοποιηθεί κατά του Ισραήλ, δικαιώνεται πολιτικά από την πλευρά των Αράβων. Σε καμία περίπτωση όμως μια τέτοια επιστημονική δημιουργία δεν δικαιώνεται ηθικά. Ο επιστήμονας του παραδείγματός μας δεν έχει καμιά επιστημονική ούτε νομική ευθύνη για ό,τι έκανε. Η πολιτική του ευθύνη είναι σχετική, ανάλογα με την πλευρά που εξυπηρετεί η ενέργειά του. Η ηθική του όμως ευθύνη υπάρχει ακέραια. […]

            Αφού "επιστήμη για την επιστήμη" δεν υπάρχει, αλλά η επιστήμη υπηρετεί τελικά τον άνθρωπο, γιατί αναγκαία μεταμορφώνεται σε πράξη, σε δημιουργία, σε "συγκροτημένη πραγματικότητα", έτσι και πέρα από την επιστημονική ευθύνη, πέρα ακόμα κι από τη νομική ευθύνη, ο επιστήμονας βρίσκεται καθημερινά μπροστά στο πρόβλημα της ηθικής και πολιτικής του ευθύνης. Όσο κι αν φαίνεται η επιστήμη ξένη και ανεξάρτητη από την πολιτική και ηθική, όσο κι αν ο επιστήμονας ειλικρινά νομίζει πως η πολιτική δεν έχει θέση στην επιστημονική του δημιουργία, το επιστημoνικό του έργο, είτε το καταλαβαίνει είτε όχι, έχει οπωσδήποτε και ηθικό και πολιτικό νόημα. Τούτο συμβαίνει ανεξάρτητα από το γεγονός ότι ο επιστήμονας μπορεί να παραμένει μακριά από πολιτικές δραστηριότητες. Πάνω από την επιστημονική του δημιουργία επικρέμεται συνέχεια το φάσμα της ατομικής ηθικής και πολιτικής του ευθύνης. […]

            Μα μπορεί σήμερα ο επιστήμονας μέσα στην καταπίεση του τεράστιου μηχανισμού δυνάμεως του σύγχρονου κράτους, μέσα στον ανεμοστρόβιλο των πολιτικών παθών, των οργανωμένων οικονομικών συμφερόντων, των αδικιών, των ανομιών, που καθημερινά διαπράττονται σ' όλα τα μήκη και πλάτη της γης "εν ονόματι" δήθεν αρχών, μέσα στην ψευτιά και τη συκοφαντία, να κρατηθεί όρθιος και ν' αντιπαρατάξει την ατομική του βούληση στην κρατούσα ή άλλη ισχυρή βούληση, όταν δεν συμφωνεί μ' αυτήν; Ή μήπως θα πρέπει, για να παραμείνει αμόλυντος και άφθαρτος στο "επιστημονικό και ηθικό του μεγαλείο", να τα παρατήσει και να φύγει; Η απάντηση μας έρχεται από τα βάθη του προγονικού μας παρελθόντος:

            "Προς τον ονειδίζοντα ως εις τόπους ακαθάρτους εισίοι, Και γαρ ο ήλιος, έφη Διογένης, εις τους αποπάτους, αλλ' ου μιαίνεται" (= Σ' αυτόν που τον κατηγορούσε, γιατί έμπαινε σ' ακάθαρτα μέρη, είπε ο Διογένης: Μα κι ο ήλιος μπαίνει στους απόπατους, αλλά δεν λερώνεται).

Ι. Μανωλεδάκης

Ποιο είναι το θέμα;

Ποια είναι η θέση του συγγραφέα;

Ποιος ο στόχος του κειμένου;

Να εντοπίσετε τους τρόπους και τα μέσα πειθούς που χρησιμοποιούνται στο κείμενο.

            Συνοψίζοντας θα μπορούσαμε να πούμε ότι α) ηθικό είναι το πανανθρώπινο συμφέρον β) πολιτικό είναι το συμφέρον μιας μικρής ή μεγάλης ομάδας ανθρώπων. Κατά συνέπεια : α) Ηθικό έρεισμα έχει η πράξη που υπηρετεί το ηθικό συμφέρον, β) πολιτικό έρεισμα έχει η πράξη που υπηρετεί ένα πολιτικό συμφέρον, γ) νομικό έρεισμα έχει η πράξη που είναι σύμφωνη με τους κανόνες δικαίου, οι οποίοι ισχύουν κατά το χρόνο που τελείται.

Με ποιους τρόπους αναπτύσσεται η παραπάνω παράγραφος;

Όσο κι αν φαίνεται η επιστήμη ξένη και ανεξάρτητη από την πολιτική και ηθική, όσο κι αν ο επιστήμονας ειλικρινά νομίζει πως η πολιτική δεν έχει θέση στην επιστημονική του δημιουργία, το επιστημoνικό του έργο, είτε το καταλαβαίνει είτε όχι, έχει οπωσδήποτε και ηθικό και πολιτικό νόημα.

Να αναπτύξετε σε μία παράγραφο 80 λέξεων το νόημα του παραπάνω αποσπάσματος.