Για τη Βιοηθική

Συνέντευξη του καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης Νίκου Μοσχονά, που μετέχει στο διεθνές πρόγραμμα Ανάλυσης του Ανθρώπινου Γονιδιώματος.

[…] Η επέμβαση στη φύση μ' αυτόν τον τρόπο που περιγράψατε, είναι κατά τη γνώμη σας ηθική;

Πριν απαντήσω, θα ήθελα να επισημάνω ότι η αντίληψη περί του τι είναι κοινωνικά αποδεκτό ή μη αποδεκτό / ηθικό ή μη ηθικό, είναι κάτι που σε μεγάλο βαθμό μετεξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου. Κάτι που σήμερα μας εντυπωσιάζει, μπορεί αύριο να φαίνεται φυσιολογικό. Για παράδειγμα, θα σας αναφέρω την εντύπωση που είχε προκαλέσει στο κοντινό παρελθόν η είδηση της δυνατότητας μεταμόσχευσης καρδιάς από ένα άτομο σε άλλο ή η δημιουργία ανθρώπινων εμβρύων σε δοκιμαστικό σωλήνα. Στην αρχή εμφανίστηκαν ηθικά προβλήματα, το πρώτο μωρό "του σωλήνα" έγινε διάσημο, με την κακή έννοια του όρου. Σήμερα αυτές οι ιατρικές πράξεις θεωρούνται πράξεις ρουτίνας, έχουν γίνει αποδεκτές από τις περισσότερες κοινωνίες και σχεδόν κανείς πλέον δεν διερωτάται αν υπάρχουν ηθικά διλήμματα ή όχι. Βέβαια, πάντα η κοινωνία πρέπει να είναι προσεκτική στο τι είναι επιτρεπτό και τι όχι. Το κριτήριό μας θα πρέπει να είναι το "πόσο καλά γνωρίζουμε αυτό που θέλουμε να κάνουμε και το γιατί το κάνουμε". Η Βιολογία, η ηθική της οποίας έχει τελευταία κατηγορηθεί ότι αντιμετωπίζει τον έμβιο κόσμο ως παιχνίδι "κατασκευών", κάτι δηλαδή σαν playmobil, όπου ανάλογα με τις επιθυμίες σου μπορείς να κατασκευάσεις με τα ίδια δομικά στοιχεία ένα σωρό διαφορετικά αντικείμενα, έχει την αγωνιώδη υποχρέωση να κατανοεί με όσο μεγαλύτερη ακρίβεια και πιστότητα τους μηχανισμούς που διέπουν τη ζωή και τις συνέπειες που μπορεί να προξενήσει σ' αυτήν μια αλλαγή που θα επιθυμήσουμε να επιβάλουμε.

            Η κάθε ανακάλυψη δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή. Απλώς αποτελεί έναν κρίκο στην αέναη προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει τον φυσικό κόσμο που τον περιβάλλει και από τον οποίο προέρχεται. Ωφέλιμη ή επιβλαβής, όμως, μπορεί να είναι η εκάστοτε προσπάθεια εφαρμογής των αποτελεσμάτων της ανακάλυψης. Και, για να ολοκληρώσω την απάντηση επιγραμματικά, θα έλεγα ότι δεν φοβάμαι τη γνώση όσο εντυπωσιακή και απρόβλεπτη κι αν είναι. Την άγνοια και τις κακές προθέσεις φοβάμαι.

Εφ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Αφιέρωμα: Γενετική, 24/4/99

            Ο καθηγητής κ. Μοσχονάς αν και ισχυρίζεται ότι "κάθε ανακάλυψη δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή" ωστόσο εκθέτει κάποιους λόγους που προκαλούν τον σκεπτικισμό μας για την πρόοδο της επιστήμης. Αφού τους εντοπίσετε να γράψετε ένα κείμενο για την σχολική σας εφημερίδα όπου θα εξηγείτε συνολικά τις αιτίες που μπορούν να οδηγήσουν την επιστημονική γνώση εναντίον του ανθρώπου. (500-600 λέξεις)

Επιστήμη και άνθρωπος

Ποια είναι λοιπόν η ευθύνη του επιστήμονα για τ' αποτελέσματα της δημιουργικότητας της επιστήμης του; Ποια είναι η ευθύνη του για τη μορφή που πήρε και που παίρνει η "συγκροτημένη πραγματικότητα"; […]

            Η πρώτη λοιπόν ευθύνη του επιστήμονα ανάγεται στην επιστημονική του γνώση: Αν χρησιμοποίησε σωστά την επιστημονική μέθοδο ή αν έκανε σφάλματα, αν απέφυγε τον υποκειμενισμό, την πλάνη, την πρόωρη γενίκευση, την επιπόλαιη επαγωγή, την εσφαλμένη αναγωγή, παραγωγή, σύνθεση, τη μονολιθικότητα και το δογματισμό, ή αν υπέπεσε σ' αυτές. Κι αυτή η ευθύνη είναι ανεξάρτητη από την καλή ή την κακή του θέληση. Ειδικότερα αυτή η ευθύνη καλείται επιστημονική.

            Πέρα όμως από την επιστημονική ευθύνη για το πώς εφάρμοσε τη γνώση του στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο επιστήμονας ευθύνεται ηθικά και πολιτικά για τη δημιουργικότητά του. Κι εδώ θα κριθεί η πράξη του όχι με το επιστημονικό κριτήριο της ορθής χρησιμοποιήσεως της επιστημονικής μεθόδου, αλλά με το ηθικό κριτήριο και με το πολιτικό κριτήριο. Η ευθύνη του επιστήμονα από ηθική ή πολιτική άποψη δεν ανάγεται πια στη γνώση αλλά στη βούλησή του. […]

            Αφού η βούληση αποτελεί τη δυναμική έκφραση του συμφέροντος, θα μπορούσαμε να πούμε πως ηθικά δικαιώνεται εκείνος ο επιστήμονας που ενεργεί σύμφωνα με το καθολικό συμφέρον, δηλαδή ο επιστήμονας που η ατομική του βούληση συμπίπτει με την καθολική. Και καθολικό συμφέρον είναι αυτό που αναφέρεται σ' όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από το χρώμα, τη φυλή , την εθνικότητα, την υπηκοότητα ή την οικονομική και κοινωνική τους κατάσταση. Καθολικό είναι θα λέγαμε το συμφέρον της ανθρωπότητας. Έτσι καθολικό είναι το συμφέρον για την ειρήνη, την ελευθερία, την υγεία, τη μόρφωση, την ευτυχία όλων των ανθρώπων. […]

            Συνοψίζοντας θα μπορούσαμε να πούμε ότι α) ηθικό είναι το πανανθρώπινο συμφέρον β) πολιτικό είναι το συμφέρον μιας μικρής ή μεγάλης ομάδας ανθρώπων. Κατά συνέπεια : α) Ηθικό έρεισμα έχει η πράξη που υπηρετεί το ηθικό συμφέρον, β) πολιτικό έρεισμα έχει η πράξη που υπηρετεί ένα πολιτικό συμφέρον, γ) νομικό έρεισμα έχει η πράξη που είναι σύμφωνη με τους κανόνες δικαίου, οι οποίοι ισχύουν κατά το χρόνο που τελείται.

            Με βάση αυτούς τους ορισμούς θα μπορούσαμε να διακρίνουμε ότι τα κριτήρια ευθύνης του επιστήμονα δεν συμπίπτουν. Περισσότερο κατανοητό θα γίνει αυτό με ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα:

            Η εργασία κάποιου επιστήμονα για την κατασκευή, ας πούμε, ενός υπερόπλου (π.χ. της ατομικής βόμβας) θα έχει οπωσδήποτε επιστημονική δικαίωση, αν γίνει σωστά, σύμφωνα με την επιστημονική μέθοδο και επαληθευτεί η ορθότητά της από την πράξη. Θα έχει οπωσδήποτε νομική κάλυψη, εφόσον έγινε στα πλαίσια παραγγελίας που δόθηκε από την κρατική εξουσία (από την κυβέρνηση του τόπου όπου εργάζεται ο επιστήμονας). Θα έχει πολιτική δικαίωση η πράξη του από τη σκοπιά του συμφέροντος της ομάδας που κατέχει την εξουσία και όλων των άλλων ομάδων που έχουν κοινά μ' αυτή συμφέροντα. Αν π.χ. το κατασκευασμένο υπερόπλο πρόκειται να χρησιμοποιηθεί κατά των Αράβων, η συγκεκριμένη επιστημονική δημιουργία δικαιώνεται πολιτικά από την πλευρά του Ισραήλ. Και αντίστροφα, αν πρόκειται να χρησιμοποιηθεί κατά του Ισραήλ, δικαιώνεται πολιτικά από την πλευρά των Αράβων. Σε καμία περίπτωση όμως μια τέτοια επιστημονική δημιουργία δεν δικαιώνεται ηθικά. Ο επιστήμονας του παραδείγματός μας δεν έχει καμιά επιστημονική ούτε νομική ευθύνη για ό,τι έκανε. Η πολιτική του ευθύνη είναι σχετική, ανάλογα με την πλευρά που εξυπηρετεί η ενέργειά του. Η ηθική του όμως ευθύνη υπάρχει ακέραια. […]

            Αφού "επιστήμη για την επιστήμη" δεν υπάρχει, αλλά η επιστήμη υπηρετεί τελικά τον άνθρωπο, γιατί αναγκαία μεταμορφώνεται σε πράξη, σε δημιουργία, σε "συγκροτημένη πραγματικότητα", έτσι και πέρα από την επιστημονική ευθύνη, πέρα ακόμα κι από τη νομική ευθύνη, ο επιστήμονας βρίσκεται καθημερινά μπροστά στο πρόβλημα της ηθικής και πολιτικής του ευθύνης. Όσο κι αν φαίνεται η επιστήμη ξένη και ανεξάρτητη από την πολιτική και ηθική, όσο κι αν ο επιστήμονας ειλικρινά νομίζει πως η πολιτική δεν έχει θέση στην επιστημονική του δημιουργία, το επιστημoνικό του έργο, είτε το καταλαβαίνει είτε όχι, έχει οπωσδήποτε και ηθικό και πολιτικό νόημα. Τούτο συμβαίνει ανεξάρτητα από το γεγονός ότι ο επιστήμονας μπορεί να παραμένει μακριά από πολιτικές δραστηριότητες. Πάνω από την επιστημονική του δημιουργία επικρέμεται συνέχεια το φάσμα της ατομικής ηθικής και πολιτικής του ευθύνης. […]

            Μα μπορεί σήμερα ο επιστήμονας μέσα στην καταπίεση του τεράστιου μηχανισμού δυνάμεως του σύγχρονου κράτους, μέσα στον ανεμοστρόβιλο των πολιτικών παθών, των οργανωμένων οικονομικών συμφερόντων, των αδικιών, των ανομιών, που καθημερινά διαπράττονται σ' όλα τα μήκη και πλάτη της γης "εν ονόματι" δήθεν αρχών, μέσα στην ψευτιά και τη συκοφαντία, να κρατηθεί όρθιος και ν' αντιπαρατάξει την ατομική του βούληση στην κρατούσα ή άλλη ισχυρή βούληση, όταν δεν συμφωνεί μ' αυτήν; Ή μήπως θα πρέπει, για να παραμείνει αμόλυντος και άφθαρτος στο "επιστημονικό και ηθικό του μεγαλείο", να τα παρατήσει και να φύγει; Η απάντηση μας έρχεται από τα βάθη του προγονικού μας παρελθόντος:

            "Προς τον ονειδίζοντα ως εις τόπους ακαθάρτους εισίοι, Και γαρ ο ήλιος, έφη Διογένης, εις τους αποπάτους, αλλ' ου μιαίνεται" (= Σ' αυτόν που τον κατηγορούσε, γιατί έμπαινε σ' ακάθαρτα μέρη, είπε ο Διογένης: Μα κι ο ήλιος μπαίνει στους απόπατους, αλλά δεν λερώνεται).

Ι. Μανωλεδάκης

Ποιο είναι το θέμα;

Ποια είναι η θέση του συγγραφέα;

Ποιος ο στόχος του κειμένου;

Να εντοπίσετε τους τρόπους και τα μέσα πειθούς που χρησιμοποιούνται στο κείμενο.

            Συνοψίζοντας θα μπορούσαμε να πούμε ότι α) ηθικό είναι το πανανθρώπινο συμφέρον β) πολιτικό είναι το συμφέρον μιας μικρής ή μεγάλης ομάδας ανθρώπων. Κατά συνέπεια : α) Ηθικό έρεισμα έχει η πράξη που υπηρετεί το ηθικό συμφέρον, β) πολιτικό έρεισμα έχει η πράξη που υπηρετεί ένα πολιτικό συμφέρον, γ) νομικό έρεισμα έχει η πράξη που είναι σύμφωνη με τους κανόνες δικαίου, οι οποίοι ισχύουν κατά το χρόνο που τελείται.

Με ποιους τρόπους αναπτύσσεται η παραπάνω παράγραφος;

Όσο κι αν φαίνεται η επιστήμη ξένη και ανεξάρτητη από την πολιτική και ηθική, όσο κι αν ο επιστήμονας ειλικρινά νομίζει πως η πολιτική δεν έχει θέση στην επιστημονική του δημιουργία, το επιστημoνικό του έργο, είτε το καταλαβαίνει είτε όχι, έχει οπωσδήποτε και ηθικό και πολιτικό νόημα.

Να αναπτύξετε σε μία παράγραφο 80 λέξεων το νόημα του παραπάνω αποσπάσματος.

αξιολογικός ανταγωνισμός

Φαίνεται να υλοποιείται λοιπόν άλλη μια «κυβερνητική δέσμευση έναντι της κοινωνίας» που αφορά τις σπουδές των παιδιών της. Μετά από χρόνια συζητήσεων που μείνανε στη μέση, προτάσεων που έμειναν μετέωρες ήρθε το ΠΔ για την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών «για να βάλει μια τάξη»… στην τάξη. Είναι όμως έτσι;

Αυτό που η κοινωνία λέγεται πως θέλει είναι ένας «καλός» εκπαιδευτικός που κάνει «σωστά» τη δουλειά του. Όροι δυσπροσδιόριστοι που σχετίζονται άμεσα με τις προτεραιότητες και τους στόχους που θέτει μια κοινωνία στην πράξη και το ίδιο το σχολείο ως θεσμός της πολιτείας και όχι κατ’ ανάγκη με κριτήρια επιστημονικά και παιδαγωγικά. Έτσι και σήμερα παρά την πλήρη αποτυχία του νεοφιλελεύθερου μοντέλου υποστηρίζεται ότι η τόνωση του ανταγωνισμού στα σχολεία θα οδηγήσει στη βελτίωση της παρεχόμενης εκπαίδευσης. Μ’ αυτό το σκεπτικό ενσωματώνεται και η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών. «Επιτέλους» αναφωνούν κάποιοι «να καλυτερέψει η εκπαίδευση των παιδιών μας».

Ξεχνούν όμως ότι χιλιάδες εκπαιδευτικοί αξιολογούνται εδώ και 15 περίπου χρόνια. Είναι όλοι αυτοί που στριμώχτηκαν στην ουρά του διαγωνισμού του ΑΣΕΠ και επιλέχτηκαν σαν οι «καλύτεροι». Άλλωστε το νεοφιλελεύθερο δόγμα και η εμμονή στην υπεράσπισή του θεωρεί ότι κάθε διαγωνισμός είναι η πιο αξιόπιστη διαδικασία επιλογής, από τη στιγμή που υποτίθεται ότι οι ανταγωνιστικές συνθήκες αναγκάζουν τους συμμετέχοντες να βελτιώνονται. Και ο ανταγωνισμός ήταν σκληρός. Το αποδεικνύει η μεγάλη αγορά που άνοιξε με τα ιδιαίτερα και τα φροντιστήρια για υποψηφίους. Το αποδεικνύει και η εξωφρενική αναλογία μεταξύ διοριστέων και υποψηφίων. Συνέτρεχαν λοιπόν όλες οι προϋποθέσεις να μπουν στα σχολεία και να διδάξουν «οι καλύτεροι». Κι αν πιστέψουμε σ’ αυτό το ιδεολόγημα μπήκαν «οι καλύτεροι». Κι όμως, τι άλλαξε στην εκπαίδευση; Γιατί δεν λειτούργησαν τα σχολεία σύμφωνα με τις προσδοκίες της κοινωνίας; Γιατί ακόμα το σχολείο θεωρείται βαρετό και απαξιωμένο; Πού οφείλεται η αντίφαση να επιλέγεις τους «καλύτερους» και το σχολείο να φυλλορροεί; Μήπως τελικά το πρόβλημα δεν είναι ο εκπαιδευτικός;

Με το ΠΔ για την αξιολόγηση καθιερώνεται ο numerus clausus προαγόμενων εκπαιδευτικών όπως και στο διαγωνισμό του ΑΣΕΠ. Μ’ άλλα λόγια διαμορφώνεται ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον που αναγκαστικά θα πρέπει να πετάξει έξω σαν «ελλιπείς»  ακόμη κι εκπαιδευτικούς που κάνουν καλά τη δουλειά τους. Κι αυτό πρέπει να γίνει υποχρεωτικά μια που τα ποσοστά προαγωγής στον επόμενο υπαλληλικό βαθμό είναι συγκεκριμένα. Το κριτήριο λοιπόν στρεβλώνεται για να υπηρετήσει έναν άλλο σκοπό: τη φτηνή εκπαίδευση. Αποπροσανατολίζει από το περιεχόμενο και υπηρετεί την αγοραία καχυποψία της λογιστικής οικονομίας.

Τα παραπάνω δεν ειπώθηκαν για να συζητηθεί η βελτίωση του ΠΔ. Η απόρριψή του είναι προϋπόθεση για να προχωρήσουμε. Μπορούν όμως να δείξουν δύο πράγματα: Από τη μια ότι το ιδεολόγημα του ελεύθερου ανταγωνισμού δεν είναι καινούριο και θα ήταν αφελές να πιστεύουμε ότι η εφαρμογή ενός ακόμα ανταγωνιστικού φίλτρου στους εκπαιδευτικούς θα βελτιώσει το εκπαιδευτικό έργο. Μόνο τη ζωή στα σχολεία θα χειροτερέψει με ότι αυτό συνεπάγεται και για τη διδασκαλία. Από την άλλη η εφαρμογή της αξιολόγησης θα οδηγήσει σε περισσότερες στρεβλώσεις  και σίγουρα δεν θα βελτιώσει σε τίποτα την παρεχόμενη εκπαίδευση γιατί πολύ απλά δεν την αγγίζει. Πολύ σύντομα θα φανεί ότι γι’ άλλη μια φορά μπροστά στο δέντρο χάνουμε το δάσος κι ότι όσο χτυπάμε το σαμάρι (τον εκπαιδευτικό) θα μένουν στο απυρόβλητο οι παθογένειες του πλαισίου που καθορίζουν την καθημερινότητα στα σχολεία και το ρόλο του εκπαιδευτικού και των μαθητών στη διαδικασία της μάθησης. Αναβάλλεται ή ματαιώνεται γι’ άλλη μια φορά το ζητούμενο που τίθεται από την καθημερινή διδακτική πράξη: η κριτική, η αξιολόγηση και η ανατροφοδότηση που αφορά το πλαίσιο, τις συνθήκες, τους στόχους και το περιεχόμενο της εκπαίδευσης.

Τελικά το ΠΔ της αξιολόγησης ρίχνει στάχτη στα μάτια μιας κοινωνίας που ψάχνει ενόχους μέσα στην κρίση και βγάζει στον αφρό όσους σχεδίασαν και σχεδιάζουν αποτυχημένες εκπαιδευτικές πολιτικές με όρους αγοράς και κριτήρια φυσικής επιλογής.

(δημοσιεύτηκε στο Αλφαβήτα στις 5 Μαρτίου 2013)

2.3 Κλασική Εποχή

Η συμμαχία της Δήλου – Αθηναϊκή ηγεμονία

·        Από τους Περσικούς Πολέμους η Αθήνα βγαίνει κερδισμένη. Αποκτά κύρος και επιρροή.

·        Ιδρύεται η Α΄ Αθηναϊκή Συμμαχία με έδρα τη Δήλο. Στην αρχή όλες οι πόλεις συμμετέχουν ισότιμα.

·        Ο πόλεμος εναντίον των Περσών συνεχίζεται αποσπασματικά. Τον πρώτο λόγο τον έχει η Αθήνα. Οι άλλες πόλεις ακολουθούν και ανέχονται την κυριαρχία της μέσα στη συμμαχία όσο προστατεύονται από τον περσικό κίνδυνο.

·        Η Σπάρτη δεν εκδηλώνει φανερά την αντίθεσή της.

·        Η Αθηναϊκή συμμαχία μετατρέπεται σε Αθηναϊκή ηγεμονία με δύο τρόπους:

1.      Τυπικά με τη μεταφορά του ταμείου από τη Δήλο στην Αθήνα

2.      Ουσιαστικά με τη βίαιη παρεμπόδιση διαφόρων πόλεων να φύγουν από τη συμμαχία.

Αθηναίοι στρατηγοί :

·        Κίμωνας: τάσσεται υπέρ της συνεργασίας με τη Σπάρτη για την αντιμετώπιση των περσών. Ο Κίμωνας παρά τις στρατιωτικές του επιτυχίες εξοστρακίζεται για δέκα χρόνια λόγω της φιλολακωνικής του στάσης.

·        Εφιάλτης: ανήκει στη δημοκρατική παράταξη. Με αρχηγό τον ίδιο επικρατούν πολικά οι δημοκρατικοί έναντι των αριστοκρατών μέχρι τη δολοφονία του.

·        Ο Κίμωνας επιστρέφει μετά από δέκα χρόνια και γίνεται πάλι κυρίαρχος του πολιτικού σκηνικού. Νικά τους Πέρσες στην Κύπρο και τους υποχρεώνει να συνάψουν συνθήκη ειρήνης (Καλλίειος ή Κιμώνιος ειρήνη) με την οποία αναγνωρίζουν  την ανεξαρτησία των πόλεων της Μικράς Ασίας.

·        Περικλής: Αναλαμβάνει μετά το θάνατο του Κίμωνα ως αρχηγός της δημοκρατικής παράταξης. Κλείνει συμφωνία  ειρήνης με τους Σπαρτιάτες για τριάντα χρόνια.

Η εποχή του Περικλή

Εποχή που η Αθήνα φτάνει στην ακμή της οικονομικά, πολιτικά και πολιτιστικά. (5^ος αι. - Χρυσός αιώνας του Περικλή)

·        Τρόποι ενίσχυσης της δημοκρατίας:

1)      Χρηματική αποζημίωση για όσους κληρώνονταν άρχοντες, βουλευτές και δικαστές. Έτσι μπορούσαν και οι οικονομικά αδύναμοι να συμμετέχουν χωρίς επιφυλάξεις στη διοίκηση του κράτους.

2)      Θεωρικά: δωρεάν είσοδος των πολιτών στο θέατρο.

·        Τρόποι ενίσχυσης της οικονομίας:

1)      Εμπορική επέκταση προς τη δύση – ίδρυση νέας αποικίας (Θούριοι)

2)      Ο Πειραιάς εμπορικό κέντρο της Μεσογείου

3)      Εκμετάλλευση ορυχείων μετάλλου σε συνεργασία με ιδιώτες

4)      Φορολογία:

·        Έμμεση φορολογία από τις εξαγωγές και εισαγωγές προϊόντων

·        Μετοίκιο για τους εγκατεστημένους από άλλες πόλεις

·        Υποχρεωτικές εισφορές των συμμάχων της ηγεμονίας

·        Έκτακτες εισφορές πολιτών:

·        Λειτουργίες: πλούσιοι πολίτες αναλάμβαναν στρατιωτικές και θρησκευτικές δαπάνες όπως:

·        Χορηγία: χρήματα για τη διδασκαλία ενός θεατρικού έργου

·        Τριηραρχία: συντήρηση και εξοπλισμός μιας τριήρους

·        Αρχιθεωρία: έξοδα επίσημης αποστολής σε γιορτές

·        Εστίαση: έξοδα φαγητού σε θρησκευτικές γιορτές

·        Γυμνασιαρχία: έξοδα για αγώνες λαμπαδηδρομίας στα Παναθήναια

Οι πλειοψηφίες στο στόχαστρο, φάση δεύτερη

Όσο η οικονομία παγκοσμιοποιείται τόσο οι κοινωνικές ανισότητες –αντί να αμβλύνονται– εντείνονται. Όλο και λιγότεροι πλούσιοι άνθρωποι βρίσκονται να κατέχουν ίσο πλούτο με όλο και περισσότερους φτωχούς. Έτσι, η φτώχεια θα πλήξει τους πολλούς μεσοαστούς, κι όχι μόνο ολιγάριθμες μειονότητες. Τότε οι πληθυσμοί που συγκροτούν τις πλειοψηφίες θα διαμαρτύρονται και θα έχουν λόγους να εξεγείρονται ή να παραβαίνουν τον νόμο, που δεν τους αφήνει περιθώρια αξιοπρεπούς επιβίωσης ή έστω κοινωνικής ανόδου με νόμιμα μέσα. Για να προληφθούν η αταξία και οι τριβές, πρέπει πλέον να διευρυνθεί η εμβέλεια της επιτήρησης. Χρειάζεται να εισέλθουν στο στόχαστρο της αστυνόμευσης και του ποινικού ελέγχου όχι μόνο οι λίγοι ένοχοι, αλλά οι πολλοί ύποπτοι, ή μάλλον οι πάντες. Αυτό οδηγεί σε μια σειρά αναδιατάξεων: πρέπει να περάσει το κέντρο βάρους του ελέγχου από τα δικαστήρια στην αστυνομία, που κατά συνθήκη ασχολείται με περισσότερους, να συγκροτηθούν ειδικές δυνάμεις για την αντιμετώπιση μαζικών εκδηλώσεων που εκτρέπονται σε πράξεις βίας, να αναπτυχθούν στους δημόσιους χώρους κάμερες ώστε να επισκοπούνται κατά το δυνατό οι πάντες, να σχεδιαστούν και να εφαρμόζονται πολιτικές Νόμου και Τάξης, ή μηδενικής ανοχής, οι οποίοι εμπλέκουν στα δόκανα το μέσο πολίτη. Όταν ο ελεγκτικός αυτός μηχανισμός θα είναι εξοπλισμένος και στελεχωμένος, όταν παράλληλα το κράτους δικαίου με τα ατομικά δικαιώματα θα έχει γίνει ασπίδα διάτρητη, τότε τα πλήγματα στο κράτος πρόνοιας και στους θεσμούς κοινωνικής συνοχής των πολλών θα ακολουθήσουν άνετα και ακίνδυνα. Για τους πλήττοντες, εννοείται.

Ελπίζω ότι αυτή δεν μοιάζει πια με θεωρία συνωμοσίας. Πρώτον, επειδή είναι ένα παραμύθι χωρίς δράκο, χωρίς υπαινιγμούς για σκοτεινά κέντρα εξουσίας. Δεύτερο και κυριότερο, επειδή μετά μια δεκαετία η εικόνα έχει ξεθολώσει και έχει γίνει πλέον ανάγλυφη: όντως οι πολλοί πλήττονται, αναμφίβολα η αστυνόμευση θέτει στο στόχαστρό της πολύ περισσότερους πολίτες, η διεθνής πολιτική πιέζει τις πλειοψηφίες, ενώ στο προπύργιο της δικαιοσύνης οι δικαστές με έκπληξη διαπιστώνουν ότι ο μέσος πολίτης δεν είναι πια ένας συνετός νοικοκύρης.

Ωστόσο, η θεωρία δεν επαληθεύθηκε ακόμη. Συνεχίζει να δοκιμάζεται, αφού τώρα έχει εισέλθει στη δεύτερη φάση της: μετά το κράτος δικαίου, δέχονται επίθεση και απορρυθμίζονται πλέον οι θεσμοί του κράτους πρόνοιας: τα νοσοκομεία λιγοστεύουν, τα σχολεία επίσης, τα πανεπιστήμια πιέζονται να μοιάζουν με επιχειρήσεις προκειμένου να επιβιώσουν, τα ασφαλιστικά ταμεία των εργαζομένων καταρρέουν.

Ειδικά στη χώρα μας, το εγχείρημα του νεοφιλελευθερισμού ήταν συγκριτικά ευκολότερο. Όχι βέβαια επειδή είμαστε έθνος-ειδικός στόχος, αλλά εξαιτίας ειδικών αδυναμιών. Φαινόμενα πελατειακών σχέσεων και οικονομικής διαφθοράς, η δυσανάλογη ανάπτυξη των κρατικών υπηρεσιών, ακόμη και η μεγαλομανία επέτρεψαν την αποκλειστική ενοχοποίηση του θύματος για τα τραύματά του. «Ευθύνονται οι κακοί πολιτικοί, οι άθλιοι συνδικαλιστές, οι φοροδιαφεύγοντες πολίτες, οι αραχτοί νεολαίοι και κανείς άλλος», και πάει λέγοντας.

Η μανιχαϊστική ρητορεία περνά από το «φταίνε οι κακοί ξένοι ή η κυρία Μέρκελ» στον αντίποδα της αυτομαστίγωσης και στο «κανείς δεν μας φταίει, παρά μόνο ο κακός εαυτός μας», αδυνατώντας να τέμνει και να πείθει. Εντωμεταξύ, μεγάλα μέσα μαζικής επικοινωνίας βάζουν ή μάλλον παίρνουν τον οβολό τους για τη διάδοση των ιδεολογημάτων, που κάποιους ενοχοποιούν απλοϊκά και αναποτελεσματικά και άλλους αφήνουν στο απυρόβλητο.

Τώρα καταγράφουμε με άγχος τις πολλές αρνητικές εξελίξεις, έχοντας φθάσει στο σημείο να βιώνουμε τους χθεσινούς κινδύνους ως πραγματωμένες πια ζημιές.

Πολυάριθμες και άμεσα γνωστές οι εξελίξεις — ζημιές, μπορούν να σημειώνονται με συντομία τίτλου. Πέρα από τα νοσοκομεία και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, κατεδαφίζονται η εργατική και η φοιτητική μέριμνα (εργατικές ή φοιτητικές εστίες), τα ταμεία παρέχουν συντάξεις πείνας, τα κρατικά ή επιχορηγούμενα θέατρα κλείνουν, ενώ ακόμη και η δικαιοσύνη, στη διάστασή της ως θεσμού προστασίας του πολίτη, εξασθενεί. Πώς άραγε να γίνει λόγος για ατομικό δικαίωμα του πολίτη σε βασικές παροχές περίθαλψης, όταν το γενικό επίπεδο λειτουργίας των νοσοκομείων είναι ανεπαρκές; Ο κατάλογος των αρνητικών εξελίξεων είναι τόσο μακρύς, ώστε ακόμη και η τηλεγραφική απαρίθμηση να κινείται μεταξύ του υποτυπώδους και του ενδεικτικού.

Σημαντικές, αν και πολύ πιο αργόσυρτες στη δυναμική τους, δεν λείπουν ωστόσο και κάποιες θετικές παρενέργειες. Κινήσεις και κινήματα κοινωνικής αλληλεγγύης εμφανίζονται και πασχίζουν να προσφέρουν στήριξη εκεί όπου προηγουμένως οι δημόσιες δομές αλληλεγγύης ήταν αυτονόητες. Η δημοκρατία, ως πολιτική οργάνωση των πολλών, από τυπικό πλαίσιο και κάποτε πρόφαση γίνεται και πάλι ουσιαστικό αίτημα.

Το σύστημα, βέβαια, οσμίζεται την ουσιαστική επανάκαμψη των δημοκρατικών αξιών, και αναδιπλώνεται. Για παράδειγμα, τα Συντάγματα με τις ενσωματωμένες εγγυήσεις των πολιτικών ελευθεριών όλο και περισσότερο υπονομεύονται έσωθεν και συμπιέζονται έξωθεν. Έσωθεν, καθώς η εφαρμογή του νόμου ηχεί ως ύψιστη επιταγή, ακόμη κι εκεί όπου η αντίθεση προς το Σύνταγμα είναι πρόδηλη. Έξωθεν, καθώς διεθνείς οικονομικοί παράγοντες υπαγορεύουν γνώμη και πολιτική σε υπουργούς και βουλευτές περιορίζοντας την εθνική κυριαρχία. Ωστόσο, οι πολιτικές τριβές της τρέχουσας μετανεωτερικής δεκαετίας είναι προτιμότερες από τον εφησυχασμό της δεκαετίας του ενενήντα, που διευκόλυνε σαν στρωμένο χαλί τα άρματα του νεοφιλελευθερισμού.

Ο Νίκος Παρασκευόπουλος διδάσκει στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ

Ενθέματα της Κυριακάτικης Αυγής, 4.3.2012

Με ποια μέθοδο συλλογισμού αναπτύσσεται η πρώτη παράγραφος του κειμένου; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

Η δημοκρατία, ως πολιτική οργάνωση των πολλών, από τυπικό πλαίσιο και κάποτε πρόφαση γίνεται και πάλι ουσιαστικό αίτημα: Να αναπτύξετε τη παραπάνω σκέψη σε μια παράγραφο 80 λέξεων περίπου.

Ελπίζω ότι αυτή δεν μοιάζει πια με θεωρία συνωμοσίας. Πρώτον… δεν είναι πια ένας συνετός νοικοκύρης: Με ποιους τρόπους αναπτύσσεται η παράγραφος;

Τώρα καταγράφουμε με άγχος… μεταξύ του υποτυπώδους και του ενδεικτικού: Ποιον τρόπο και ποια μέσα πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας για να αναπτύξει τη σκέψη του στην παραπάνω παράγραφο; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

Ανθρώπινα Δικαιώματα

ΑΣΚΗΣΗ 1.

          Ακολουθεί μία σειρά από ανθρώπινα δικαιώματα που περιλαμβάνονται στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία θεσπίστηκε το 1948. Τα παρακάτω δικαιώματα αναφέρονται με τυχαία σειρά. Προσπάθησε να τα ιεραρχήσεις από το σημαντικότερο προς το λιγότερο σημαντικό σύμφωνα με τη δική σου εκτίμηση:

Ελεύθερη κυκλοφορία και εκλογή τόπου διαμονής, απαγόρευση δουλείας, πολιτικό άσυλο, δικαίωμα στη ζωή, δικαίωμα στην εργασία, απαγόρευση των διακρίσεων λόγω φυλής ή φύλου, δικαίωμα στον ελεύθερο χρόνο, απαγόρευση απάνθρωπης και ταπεινωτικής μεταχείρισης, ελευθερία σκέψης, θρησκείας και συνείδησης, προστασία της ιδιωτικής ζωής, προστασία της αξιοπρέπειας.

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

ΑΣΚΗΣΗ 2.

          Συνήθως μιλούμε για τρεις γενιές ανθρωπίνων δικαιωμάτων: α) ατομικά και πολιτικά δικαιώματα β) οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα και γ) δικαιώματα αλληλεγγύης. Προσπάθησε να διακρίνεις σε ποια γενιά ανήκουν τα δικαιώματα που ακολουθούν:

Δικαίωμα ίσης αμοιβής, ελευθερία σκέψης, δικαίωμα του συνέρχεσθαι, δικαίωμα στο καθαρό περιβάλλον, δικαίωμα στην εκπαίδευση, δικαίωμα στην ειρήνη, το απόρρητο στην επικοινωνία, δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση, δικαίωμα στην τροφή, δικαίωμα της καθολικής ψήφου.

Α' γενιά δικαιωμάτων	Β' γενιά δικαιωμάτων	Γ' γενιά δικαιωμάτων

          Α. Πού πιστεύεις ότι οφείλεται η διάκριση των ανθρώπινων δικαιωμάτων σε γενιές;

          Β. Υπάρχουν σήμερα φαινόμενα ή γεγονότα που υπαγορεύουν, ίσως, και μια τέταρτη γενιά δικαιωμάτων;

ΑΣΚΗΣΗ 3.

Αφού διαβάσεις τα παρακάτω αποσπάσματα να απαντήσεις στις ερωτήσεις που ακολουθούν:

Α. Η έκθεση του ΟΗΕ για μια ανθρώπινη ανάπτυξη είναι καταπέλτης για τους αρχιτέκτονες της παγκοσμιοποίησης. Διαπιστώνει ότι η ανάπτυξη δεν οδηγεί στον περιορισμό της φτώχειας, καθώς το σύστημα επιδιώκει τη συσσώρευση και όχι τη διασπορά του πλούτου. Βέβαια η φτώχεια ήταν ανέκαθεν αναγκαίο παρακολούθημα των λιγότερο ανεπτυγμένων χωρών του πλανήτη. Τη δεκαετία όμως του '90 παρουσιάζεται μια γιγαντιαία εξάπλωσή της.

(εφημ. Το Βήμα)

Β. (Απόσπασμα από τη σειρά "Δέκα μικροί Μήτσοι")

Ελενίτσα: Μήτσουμ, για όλα φταιν οι Ταλμπάν!

Μήτσος: Ναι, γιατί οι Αμερκάν είνι αθώες πιριστερές.

Ελενίτσα: Βέβαια Μήτσουμ! Αφού οι Ταλμπάν έχουν σχές με τρουμουκράτις!

Μήτσος: Ελενίτσαμ σαν να μη μταλές καλά! Σαν ν' άλλαξες απότουμα χαρακτήρα.

Ελενίτσα (ψιθυριστά): Μην ξανοίγισι Μήτσουμ, ο δορφόρος μας βλεπ!

Μήτσος (αδιάφορα και δυνατά): Αλήθεια, ο Αβραμόπουλος τι φκιαν;

          Γ. Στο μέτρο που θα μπορεί να πιθανολογείται πότε και υπό ποίους όρους ο καθένας θα αρρωστήσει, θα παρακμάσει και θα πεθάνει, και να προδιαγράφονται τα πεδία στα οποία ενδεχομένως θα "πλεονεκτεί" και θα "μειονεκτεί", η γενετική πληροφορία θα αναδειχθεί σε θεμελιώδη παράγοντα του κοινωνικού ανταγωνισμού. Έτσι αναποφεύκτως η επίκληση και η διαπραγμάτευση των γενετικών διαφορών θα ανατρέψουν τη θεμελιώδη ισοπολιτεία και την αξιωματική "ισο-δοξία" των ανθρώπων. Ως βιολογικά ανόμοιοι, οι επίδοξοι "πλούσιοι" και "πένητες", "βασιλείς" και "στρατιώται" δεν θα μπορεί πλέον να εξομοιώνονται ούτε θρησκευτικά ούτε ιδεολογικά ούτε κοινωνικοεπαγγελματικά.

(Κ. Τσουκαλάς, από τον τύπο)

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ:

1.      Κάθε απόσπασμα αναφέρεται σε νέες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ποια είναι αυτά τα δικαιώματα;

2.      Με αφορμή την επέτειο για τη διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου συμμετέχετε ως εκπρόσωποι  της Ελλάδας σε συνάντηση μαθητών της Ε.Ε. Στη δική σας εισήγηση, που την παρουσιάζετε στο σώμα των συνέδρων, α) επισημαίνετε την παραβίαση ανά τον κόσμο ανθρώπινων δικαιωμάτων, που θεωρείτε σημαντικά, και β) διερευνάτε τις νέες προκλήσεις που δέχονται τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Ευρώπη και γενικότερα στον αναπτυγμένο κόσμο. Το κείμενό σας θα εκτείνεται στις 600 λέξεις περίπου.

Η κοινωνία της επιτήρησης

Θ. Δ. Παπαγγελής

Προτού καλά καλά εμπεδώσουμε τι ακριβώς είναι η κοινωνία της «αγοράς», «των πολιτών» ή της «πληροφορίας», προστέθηκε στην ημερησία διάταξη και η άλλη ποικιλία - η κοινωνία της «επιτήρησης». Δεν θα χρειαστούμε θεωρητικολογικές περιγραφές, αφού τα τεκμήριά της κάνουν ήδη τακτικές διαδρομές στον καθημερινό μας λόγο: κάμερες κλειστού κυκλώματος, «έξυπνες» φωτογραφίες, βιομετρικά στοιχεία, γενετικό υλικό. […] 

Ο αμερικανικός Οργανισμός Εθνικής Ασφαλείας (NSA) ανακοίνωσε πρόσφατα ότι δημιουργεί τη μεγαλύτερη σε παγκόσμιο επίπεδο βάση δεδομένων που καταγράφει το περιεχόμενο όλων ανεξαιρέτως των τηλεφωνικών συνομιλιών εντός Αμερικής από το 2001 και εντεύθεν.

Η ζωντανή σύνδεση με τον πρώιμο 21ο αιώνα συνδυάζει παν-ακρόαμα και παν-οψία. Παγιδευμένος με αδυσώπητες κάμερες, ο ανθρώπινος βιότοπος θα ταξινομείται καρέ καρέ, ως την πιο ταπεινή λεπτομέρεια της καθημερινότητάς του: η αναγκαστική έξοδος στο σουπερμάρκετ, η κοσμοχαλασιά της φίλαθλης κερκίδας, τα σπειροειδή και λαβυρινθώδη του υπόγειου πάρκινγκ, οι τροχιές των εποχουμένων, όλα θα αφήνουν ίχνος και όλα θα είναι διαθέσιμα για διεξοδικό «processing».

Και το ίδιο θα γίνεται με τα αψηλάφητα μυστικά της γενετικής μας ιδιοσυστασίας. Κάποτε χρειάζονταν τουλάχιστον 200 κύτταρα για την επαρκή αποτύπωση του DNA, σήμερα ένα και μόνο κυτταρικό απολειφάδι είναι αρκετό και σε λίγο νέες τεχνικές θα κεφαλαιοποιούν τα αμυδρότερα φάσματα της φυσικής μας επαφής με τον εξωτερικό κόσμο για να εμφανίζουν τρισδιάστατα τα πορτρέτα μας, με χρώμα ματιών, ύψος και τύπο επιδερμίδας. 

Η κοινωνία της επιτήρησης έχει τους οπαδούς της - 63%, σύμφωνα με μια μέτρηση στην Αμερική. Το σύνθημά τους ακούγεται τουλάχιστον λογικό: αν δεν έχεις κάνει τίποτε παράνομο, δεν έχεις τίποτε να φοβηθείς. Μπορεί να είναι καθαρή σύμπτωση ότι την ίδια διαβεβαίωση μοίραζαν παλιότερα και οι πειθαρχιστές της Γκεστάπο, αλλά το χειρότερο είναι ότι οι εξουσίες - αυταρχικές ή δημοκρατικές, από πανικό ή από ψυχρό υπολογισμό - μπορούν να συστέλλουν ή να διαστέλλουν τα όρια της παρανομίας κατά το δοκούν. Ωστόσο τα πιο κακά μαντάτα για όσους στο πλαίσιο της σχετικής διαμάχης φρονούν ότι η κοινωνία της επιτήρησης, ακόμη και με τις δημοκρατικότερες εγγυήσεις, μπορεί εύκολα να μεταλλαχθεί σε κοινωνία «υπόπτων» έρχονται από τα κατεστημένα ένστικτα και ήθη της πληροφοριακά βουλιμικής εποχής μας. Και εδώ μπορεί να λανθάνει μια πολύ «trendy» υποκρισία.

Γιατί οι περισσότεροι από τους αντιφρονούντες της υπόθεσης έχουν κιόλας καταχωρίσει στην αποδεκτή ρουτίνα τους εκδοχές επιτήρησης που παλαιότερα θα έμοιαζαν τουλάχιστον ανάρμοστες: τον ή την εντεταλμένη «εφαψία» που ελλοχεύει πίσω από τον ανιχνευτή του αεροδρομίου, τον δημόσιο καλαθίσκο που περιμένει να υποδεχθεί ό,τι φορητό και φορετό εκτός (προσώρας) από τα αναφαίρετα της συμφωνημένης ευπρέπειας. Γιατί ο ίδιος άνθρωπος που στηλιτεύει την αυθαίρετη αδιακρισία και την ανελεύθερη πολυπραγμοσύνη του κρατικού «επιτηρητή» θα ήταν εξαιρετικά ευτυχής αν, πληκτρολογώντας τη σχετική διεύθυνση στο Google Earth, είχε τη δυνατότητα να κατοπτεύσει τα καθέκαστα στη γειτονιά και στο οικιακό άσυλο του μνηστήρα που πολιορκεί την κόρη του. Γιατί είναι δύσκολο να κατανοήσει κανείς πώς οι σημερινές γενιές, που κονακεύουν με προσωπικές σελίδες στο My Space και εκχωρούν τα βιογραφικά τους άδυτα στην οικουμενική προθήκη του YouTube, θα μπορούσαν μεθαύριο να ξενιστούν από το γεγονός ότι αποτελούν λήμματα σε εξειδικευμένες βάσεις δεδομένων. Γιατί ο τύπος που χαλαλίζει τις λεγεώνες των megapixel για να φωτογραφίσει το ρυζότο με τα μανιτάρια που μαγείρεψε και ύστερα διοχετεύει το «προϊόν» στο διαδικτυακό γιουσουρούμ φέρει το στίγμα μιας κουλτούρας όπου ο Ιανός δημόσιου και ιδιωτικού ανήκει στα ξόανα της πολυκαιρισμένης ευσέβειας. Γιατί, ενώ εντείνουμε τον χορό μας γύρω από το φετίχ της αδιαπραγμάτευτης ιδιωτικότητας, ξοδεύουμε «δημοφιλία» για «διασημότητες» που παρασιτίζονται από την πιο χαμαίζηλη φιλοπεριέργειά μας.

Και αν για όλους αυτούς τους λόγους την παρτίδα την κερδίσουν τελικά οι «επιτηρητές», η μόνη παρηγοριά που μένει για τους ηττημένους θα είναι αυτή που προτείνει ο Jonathan Raban, συγγραφέας ενός μυθιστορήματος με τον τίτλο ακριβώς «Surveillance» («Επιτήρηση»): έδωσε εντολή στο Google Earth να στοχεύσει το αρχηγείο του αμερικανικού Οργανισμού Εθνικής Ασφαλείας (που λέγαμε), κατέβηκε στα πενήντα πόδια και για μια παράδοξα ηδονική στιγμή ένιωσε επιτηρούμενος να επιτηρεί τους επιτηρητές που τον επιτηρούσαν - μετα-οργουελική αυτοπάθεια στον αλλιώτικο κύκλο όπου είναι εγγεγραμμένοι οι καιροί μας και η ζωή μας.

 Εφ. Το Βήμα, 15-7-2007

Ο κ. Θεόδωρος Δ. Παπαγγελής είναι καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Ερωτήσεις:

• Το ύφος του κειμένου είναι σαρκαστικό. Με ποια μέσα ο αρθρογράφος πετυχαίνει αυτό το σαρκασμό;

• Ποιους τρόπους πειθούς επιστρατεύει στην πραγμάτευση του θέματός του και ποια μέσα χρησιμοποιεί;

• Ποιο είναι το βασικό επιχείρημα όσων υποστηρίζουν την ανάγκη της επιτήρησης;

• Πώς απαντούν όσοι διαφωνούν;

• Ο συγγραφέας διαπιστώνει μια υποκρισία ή μια αντίφαση στη συμπεριφορά αυτών που διαμαρτύρονται. Ποια είναι αυτή ακριβώς;

• Παρουσιάστε στην τάξη σας το κείμενο που διαβάσατε σε μια περίληψη 100 λέξεων περίπου.