Κρυφό σχολειό: μύθος ή πραγματικότητα;

Η παρακάτω πρόταση προέκυψε από εργασία των μαθητών της Γ΄ γυμνασίου στο γυμνάσιο Νευροκοπίου τη χρονιά 2010-2011. Κάθε μαθητής χωριστά αναζήτησε πληροφορίες και σύνθεσε μια μικρή εργασία προσπαθώντας να απαντήσει στο ανοιχτό ερώτημα που οι ίδιοι είχαν θέσει στην τάξη αν το κρυφό σχολειό είναι μύθος ή πραγματικότητα. Ανεξάρτητα από την αφετηρία τους και με τον διδάσκοντα εντελώς ουδέτερο, προσπάθησαν να καταλήξουν στο δικό τους συμπέρασμα με βάση την πειστικότητα των επιχειρημάτων που διάβασαν. Η δουλειά έγινε στη σχολική βιβλιοθήκη και χρησιμοποιήθηκαν διάφορα βιβλία και διαδικτυακοί τόποι που είτε προτάθηκαν από τον διδάσκοντα είτε εντοπίστηκαν με ελεύθερη αναζήτηση από τους ίδιους τους μαθητές. Κατόπιν ο κάθε μαθητής παρουσίασε τα συμπεράσματά του και τοποθετήθηκε τεκμηριωμένα μέσα στη τάξη. Παρά το γεγονός ότι πριν ξεκινήσει η δραστηριότητα οι απόψεις για την ύπαρξη του κρυφού σχολειού ήταν περισσότερες (10/17) μετά την ερευνητική διαδικασία οι περισσότεροι μαθητές τοποθετήθηκαν με τη θέση ότι το κρυφό σχολειό ήταν μύθος (14/17).

Μέσα, λοιπόν, από αυτές τις εργασίες αντλήθηκαν τα επιχειρήματα της μιας και της άλλης άποψης και σχεδόν μόνοι τους οι μαθητές έστησαν την παρακάτω συζήτηση, την οποία παρουσίασαν στη γιορτή της 25ης Μαρτίου 2011. Χωρίστηκαν σε δύο ομάδες με έναν μαθητή-συντονιστή και αναπαραστήσαν έναν «αγώνα λόγων». Για την καλύτερη κατανόηση από πλευράς των θεατών υπήρχε κι ένα συνοδευτικό ppt που πρόβαλλε στην οθόνη πρόσωπα, έργα, τόπους κ.α που επικαλούνταν στις τοποθετήσεις τους οι "αντίπαλες" ομάδες. Η παρέμβαση του καθηγητή περιορίστηκε σε στοιχειώδη φιλολογική επιμέλεια των κειμένων. Όλο το στήσιμο έγινε από τους ίδιους τους μαθητές. Προφανώς η πρόταση είναι διαθέσιμη για οποιαδήποτε επεξεργασία και χρήση από κάθε συνάδερφο.  Προηγείται το βίντεο της γιορτής όπως παρουσιάστηκε στην επέτειο της 25ης Μαρτίου από τους μαθητές.

Στο τέλος ακολουθεί η βιβλιογραφία και οι πηγές από το ίντερνετ που χρησιμοποίησαν οι μαθητές για να καταλήξουν ο καθένας στα συμπεράσματά του.

Συντονιστής της συζήτησης:

Το θέμα που θα μας απασχολήσει σήμερα είναι το κρυφό σχολειό. Αν δηλαδή είναι μύθος ή πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα ιστορικό θέμα που το ακούμε από τα παιδικά μας χρόνια. Μεγαλώσαμε θεωρώντας ότι είναι αυτονόητη η ύπαρξή του, ωστόσο, φαίνεται πως υπάρχουν έντονες αμφιβολίες γι’ αυτό. Σήμερα λοιπόν οι μαθητές του Γ2 θα παρουσιάσουν τα αποτελέσματα μιας εργασίας τους που σκοπό είχε να διερευνήσει κατά πόσο το κρυφό σχολειό αποτελεί μύθο ή πραγματικότητα. Τα συμπεράσματά τους θα τα παρουσιάσουν μέσα από έναν αγώνα λόγων στη συζήτηση που θα ακολουθήσει. Η μία ομάδα έχει συγκεντρώσει επιχειρήματα που υποστηρίζουν την ύπαρξη του κρυφού σχολειού ενώ η άλλη επιχειρήματα που αμφισβητούν την ύπαρξή του.

Καλημέρα λοιπόν και στις δύο ομάδες. Ας μας πει η πλευρά που θεωρεί ότι το κρυφό σχολειό είναι πραγματικό ιστορικό γεγονός, σε ποιες αποδείξεις βασίζεται.

Ομάδα Α: (πραγματικό γεγονός)

Σημαντική απόδειξη για μας αποτελούν τα λόγια ενός έλληνα σύγχρονου της επανάστασης, του Κανέλλου, που ήταν φίλος του Ρήγα και του Κοραή. Αυτός λοιπόν σε μια επιστολή του σε έναν γερμανό θεατρικό συγγραφέα το 1822 αναφέρει ότι «οι Τούρκοι εμπόδιζαν τα σχολεία αυστηρότερα και από τις εκκλησίες» και ότι οι Έλληνες προσπαθούσαν να συστήσουν σχολεία «κρυφίως» δηλαδή κρυφά. Την πληροφορία αυτή επικαλείται και υποστηρίζει και ο σύγχρονός μας φιλόλογος και ιστορικός Σαράντος Καργάκος.

Να προσθέσουμε επίσης ότι έχουν σωθεί πολλά ονόματα κρυφών σχολειών της εποχής εκείνης. Στην περίφημη μονή Προυσσού στη Ρούμελη διασώζεται ένα μικρό κτίριο που το ονομάζουν «Κρυφό Σχολειό» και λένε ότι σ’ αυτό δίδαξε ο εθνομάρτυρας Κοσμάς ο Αιτωλός. Πλουσιότατη άλλωστε είναι η παράδοση για το κρυφό σχολειό στην Πελοπόννησο στη Δημητσάνα, στη μονή Φιλοσόφου κ.α Πώς λοιπόν δικαιολογούνται τόσα ονόματα κρυφών σχολειών αν υπήρχαν και λειτουργούσαν φανερά σχολεία;

Και κάτι ακόμα που αφορά τη Βόρεια Ήπειρο στις αρχές του 20^ου αιώνα λίγο μετά την απελευθέρωσή της από τον ελληνικό στρατό. Το 1913, λοιπόν, ο γάλλος δημοσιογράφος Ρενέ Πο (Rene Puaux) περιηγήθηκε την Ήπειρο και συνομιλώντας με Έλληνες Ηπειρώτες μαθαίνει έκπληκτος ότι «κανένα βιβλίο τυπωμένο στην Αθήνα δεν γινόταν δεκτό στα σχολεία της Ηπείρου [την εποχή της τουρκοκρατίας]. Ήταν επιβεβλημένο να τα προμηθεύονται όλα από την Κων/πολη. Η ελληνική ιστορία ήταν απαγορευμένη. Στην περίπτωση αυτή λειτουργούσαν πρόσθετα κρυφά μαθήματα όπου χωρίς βιβλία χωρίς τετράδια ο νεαρός ηπειρώτης μάθαινε για τη μητέρα πατρίδα, διδασκόταν τον εθνικό της ύμνο, τα ποιήματά της και τους ήρωές της.

Συντονιστής:

Πολύ σαφή και ενδιαφέροντα επιχειρήματα. Εσείς λοιπόν (στην ομάδα Β) πώς απαντάτε;

Ομάδα Β: (μύθος)

Πρώτα απ’ όλα να πούμε ότι στο επίσημο πολύτομο έργο της Εκδοτικής Αθηνών «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», που γράφτηκε από τους πιο έγκυρους σύγχρονους ιστορικούς, λέγεται ξεκάθαρα ότι το κρυφό σχολειό είναι μύθος και αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι δεν υπάρχει «καμία ιστορική μαρτυρία που να βεβαιώνει την ύπαρξη του κρυφού σχολειού».

Σημαντικό νομίζουμε επιχείρημα είναι και η άποψη του π. Μεταλληνού που είναι παπάς και σημαντικός πνευματικός άνθρωπος της εποχής μας, ο οποίος στο βιβλίο του «Τουρκοκρατία» χαρακτηρίζει το κρυφό σχολειό «ωραίο μύθο» και θεωρεί βέβαιο ότι «στα μεγάλα τουλάχιστον κέντρα λειτουργούσαν κοινά σχολειά με λίγους μαθητές και δασκάλους αμειβόμενους από εύπορες οικογένειες».

Άλλωστε να προσθέσουμε και το αναμφισβήτητο γεγονός ότι ήδη το 1811 λειτουργούσαν πολλά σχολεία στα νησιά και στην ηπειρωτική Ελλάδα, κυρίως Γιάννενα, Αμπελάκια, Τσαρίτσανη, Ζαγορά, Αθήνα, Ναύπακτο, Άργος και Δημητσάνα. Αυτό και μόνο αποδεικνύει πως τα σχολεία λειτουργούσαν φανερά.

Παρέμβαση από Ομάδα Α:

Δεν είναι έτσι ακριβώς. Οπωσδήποτε λειτουργούσαν φανερά σχολεία. Όμως να μην ξεχνάμε ότι σε κάποιες περιοχές οι Τούρκοι διοικητές και πασάδες ήταν πολύ πιο αυστηροί και σκληροί από κάποιους άλλους και γι’ αυτό δεν βρίσκουμε παντού κρυφά σχολειά αλλά μόνο σε μερικές περιοχές.

Ανταπάντηση από Ομάδα Β:

Πάντως από όσα διαβάσαμε, οι Τούρκοι δεν φαίνεται να αρνήθηκαν να δώσουν άδεια για να λειτουργήσει κάποιο σχολείο. Κι ακόμα δεν έχουμε κάποιο παράδειγμα που να έκλεισαν με τη βία κάποιο σχολείο.

Συντονιστής:

Είναι νομίζω σαφής η διαφορά των απόψεων. Αν όμως στις μαρτυρίες και τα βιβλια που αναφέρατε υπάρχει διαφωνία, θα μπορούσατε να μας πείτε τι απάντηση δίνουν σχετικά με το θέμα τα βιβλία της Ιστορίας που διδασκόμαστε όλα αυτά τα χρόνια στο σχολείο;

Ομάδα Β:

Ας ξεκινήσουμε με το βιβλίο της έκτης δημοτικού. Εκεί λοιπόν το κρυφό σχολειό δεν αναφέρεται πουθενά παρά μόνο σ’ ένα παράθεμα και μάλιστα μέσα σε εισαγωγικά.. Φαίνεται δηλαδή να το θεωρεί θρύλο ενώ παρακάτω δηλώνει ξεκάθαρα ότι λειτουργούσαν φανερά σχολειά κατά την τουρκοκρατία.

Ομάδα Α:

Να διακόψω μια στιγμή. Πράγματι έτσι είναι. Ωστόσο το βιβλίο της στ΄ δημοτικού δεν απορρίπτει την ύπαρξή του κρυφού σχολειού. Μάλιστα τονίζει ότι ήταν μια λαϊκή μνήμη που διασώθηκε αργότερα μέσα από τραγούδια. Άρα το βιβλίο της έκτης δημοτικού δεν αρνείται ακριβώς την ύπαρξη του κρυφού σχολειού

Ομάδα Β:

Ακόμα κι αν είναι έτσι τότε γιατί στα βιβλία της Γ΄ γυμνασίου και Γ΄ λυκείου δεν αναφέρεται απολύτως τίποτα; Δεν θα έπρεπε για ένα τόσο σημαντικό θέμα;

Ομάδα Α:

Μα τα βιβλία αυτά δεν αναφέρουν τίποτε γιατί δεν ασχολούνται με την εκπαίδευση κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας.

Ομάδα Β:

Αυτό δεν ισχύει γιατί το βιβλίο της Γ΄ γυμνασίου αναφέρεται στην εκπαίδευση και στο νεοελληνικό διαφωτισμό. Τίποτε όμως δεν αναφέρει για το κρυφό σχολειό.

Συντονιστής:

Θα μου επιτρέψετε να βάλω στη συζήτηση κι ένα ακόμη ζήτημα σχετικό. Όταν ακούμε για το κρυφό σχολειό έρχεται αυτόματα στο μυαλό μας το γνωστό τραγουδάκι «φεγγαράκι μου λαμπρό…». Δεν αποτελεί μια απόδειξη για την ύπαρξη του κρυφού σχολειού;

(στο σημείο αυτό παρουσιάστηκε σε διαφάνεια το ποίημα ώστε να το βλέπουν όλοι)

Ομάδα Α:

Σίγουρα είναι μια σημαντική απόδειξη γιατί πρόκειται για δημοτικό τραγούδι και αυτό σημαίνει ότι εκφράζει μια γνήσια λαϊκή μνήμη που δύσκολα μπορείς να αμφισβητήσεις.

Ομάδα Β:

Εμείς πιστεύουμε ότι το τραγουδάκι αυτό είναι μια μέθοδος διάδοσης του θρύλου του κρυφού σχολειού που μάλλον κατασκευάστηκε μετά την απελευθέρωση. Καμιά μαρτυρία δεν υπάρχει ότι αυτό το τραγουδάκι λεγόταν την εποχή της τουρκοκρατίας.

Ομάδα Α:

Εμάς θα μας επιτρέψετε να προσθέσουμε και το ποίημα του Ι. Πολέμη αλλά και τον γνωστό πίνακα του Γύζη όπου με σαφήνεια περιγράφουν τη λειτουργία των κρυφών σχολειών.

(στο σημείο αυτό παρουσιάστηκε σε διαφάνεια ο πίνακας για να καταλάβουν όλοι για ποιον πρόκειται)

Ομάδα Β:

Μα ο πίνακας του Γύζη δημιουργήθηκε το 1886. Είναι δηλαδή πολύ μεταγενέστερος και είναι μια φανταστική απεικόνιση, όπως ο ίδιος ο ζωγράφος επισημαίνει σε μια επιστολή του. Άλλωστε ο Γύζης ήταν βαθιά θρησκευόμενο άτομο και είναι απολύτως δικαιολογημένη η στάση του απέναντι στο κρυφό σχολειό.

(νέα διαφάνεια: το ποίημα του Ι. Πολέμη)

Όσον αφορά τώρα το ποίημα του Ι. Πολέμη, γράφτηκε 60 χρόνια μετά την επανάσταση. Το εμπνεύστηκε μάλιστα από τον πίνακα του Γύζη. Δεν έχει λοιπόν καμιά αποδεικτική αξία.

Συντονιστής:

Σας ευχαριστούμε πολύ για τη συζήτηση και τις ενδιαφέρουσες θέσεις σας. Κάπου εδώ τελειώνει και η κουβέντα μας. Ο καθένας μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματά του. Φαίνεται όμως πως την αλήθεια στην ιστορία χρειάζεται συνεχώς να την ψάχνουμε. Ευχαριστούμε.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ- ΠΗΓΕΣ

•  Ιστορία Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΒ, Εκδοτική Αθηνών, σελ 84.
• Ι.Ε.Ε, τόμος Ι, Εκδοτική Αθηνών, σελίδα 366.
• Ι.Ε.Ε, τόμος ΙΑ, Εκδοτική Αθηνών, σελ. 128-130
• Διονύσιος Ακτύπης, Αριστείδης Βελαλίδης, Μαρία Καΐλα, Θεόδωρος Κατσούλακος, Γιάννης Παπαγρηγορίου, Κώστας Χωρεάνθης, Βιβλίο ΣΤ’ Δημοτικού, Στα Νεότερα Χρόνια,  εκδοτική ΟΕΒΔ, σελ 55.
• Ευαγγελία Λούβη, Δημήτριος Χρ. Ξιφαράς,  Βιβλίο Γ’ Γυμνάσιου, Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία  εκδοτική ΟΕΒΔ.
• Ιωαννης Κολιοπουλος, Κωνσταντινος Σβολοπουλος , Ευανθης Χατζηβασιλειου ,Θεοδωρος Νημας , Χαρις Σχολινακη-Χελιωτη, Ιστορια του νεοτερου και συγχρονου κοσμου Γ’ λυκειου, ΟΕΔΒ , Αθηνα
• Γ. Μεταλληνός, Τουρκοκρατία, Ακρίτας, 1988
• Δ. Ζακυνθηνού, Η Τουρκοκρατία
• D.Dakin, Η Ενοποίηση της Ελλάδας, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σελ 20.
• Απ. Βακαλόπουλος, Ιστορία του νέου ελληνισμού, τόμος Ε, Ηρόδοτος, σελ 34.
• www.kryfo-sxoleio.gr
• www.oodegr.com
• www.sarantakos.com
• www.ardin.gr
• www.hellinon.net
• www.tromaktiko.com
• www.xfe.gr
• http://el.wikipedia.org/wiki/ Τουρκοκρατία
• WWW.YOUTUBE.COM
• http://www.tovima.gr/
• http://users.sch.gr/symfo/

Α. Η ελληνική οικονομία μετά την Επανάσταση: διάγραμμα της ενότητας...

1. Τα δημογραφικά δεδομένα

α. Ο πληθυσμός

·        Γενικά γνωρίσματα της Ελλάδας αμέσως μετά την επανάσταση:

1.      φτωχή

2.      με απαρχαιωμένες παραγωγικές δομές

3.      μικρή σε έκταση

4.      ολιγάνθρωπη

·        Τα σύνορα μέχρι τα τέλη του 19^ου αι. μόλις αγγίζουν τα όρια της Μακεδονίας.

·        Χώρα πολύ αραιοκατοικημένη.

·        Τοπίο εγκατάλειψης / εδάφη γυμνά και χέρσα λόγω:

1.      υπερβόσκησης

2.      υπερβολικής υλοτόμησης

3.      εκτεταμένης αγρανάπαυσης

·        Γνωρίσματα του πληθυσμού:

1.      αυξανόταν με γρήγορους ρυθμούς

2.      είχε περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες

3.      είχε πενιχρά παραγωγικά πλεονάσματα

4.      εξαιρετικά ευάλωτος σε περιόδους αστάθειας (π.χ ναυτικός αποκλεισμός του 1854)

β. Οι μετακινήσεις μέσα και έξω από την Ελλάδα

·        Μετακινήσεις στο εσωτερικό προς τα αστικά κέντρα χωρίς πρόθεση εγκατάστασης.

·        Μετακινήσεις στο εξωτερικό:

1.      Αν. Μεσόγειο, Μαύρη Θάλασσα, Δούναβη, Νότια Ρωσία, Μ. Ασία, Αίγυπτο.

2.      Αμερική.

Α. Η ελληνική οικονομία μετά την επανάσταση: διάγραμμα της ενότητας...

2. Οι παραγωγικές δυνάμεις μέσα και έξω από την Ελλάδα και η «Μεγάλη Ιδέα»

• Η Ελλάδα είναι χώρα καθυστερημένη γιατί:

1. απουσιάζουν τα ισχυρά κέντρα ανάπτυξης
2. απουσιάζουν οι πρώτες ύλες
3. απουσιάζει το ειδικευμένο και φθηνό εργατικό δυναμικό
4. διαθέτει ελάχιστα ιδιωτικά και δημόσια κεφάλαια
5. διαθέτει περιορισμένη έως ασήμαντη εσωτερική αγορά

• Η Ελλάδα ανταγωνίζεται τον εαυτό της γιατί:

1. πλούσια κέντρα Ελλήνων της διασποράς δραστηριοποιούνται στο εξωτερικό
2. αδιαφορούν για την τύχη του νεοσύστατου κράτους μέχρι τα τέλη του 19^ου αι.

• «Μεγάλη Ιδέα»: Το νεοσύστατο κράτος είναι μια ημιτελής κατασκευή και επομένως η εθνική ολοκλήρωση προϋποθέτει διεύρυνση των συνόρων του.

• Οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις της «Μεγάλης Ιδέας»:

1. περιορισμένο ενδιαφέρον για την εσωτερική οικονομική ανόρθωση
2. περιορισμένο ενδιαφέρον για τη γεφύρωση του χάσματος με τη δύση
3. οι οικονομικές πρωτοβουλίες γίνονται έρμαια των εθνικών κρίσεων

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...

1. Το εμπόριο

• Το εσωτερικό εμπόριο ήταν περιορισμένο λόγω:

1. μικρών οικονομικών μεγεθών
2. μικρού πληθυσμού
3. μικρής αγοραστικής δύναμης
4. απουσίας μεγάλων παραγωγικών μονάδων

• Το εξωτερικό εμπόριο:

1.      ήταν μόνιμα παθητικό

2.      συνέβαλλε στην αντιμετώπιση του επισιτιστικού προβλήματος

3.      αποτελούσε αξιόπιστη πηγή εσόδων

• Το εξωτερικό εμπόριο αναπτύσσεται ανάλογα με:

1. τη βελτίωση των εθνικών οικονομικών μεγεθών
2. την ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου

• Η Ελλάδα εξάγει:

1.      αγροτικά προϊόντα (σταφίδα, ελαιόλαδο, κρασί)

2.      πρώτες ύλες (βαμβάκι, δέρματα, μεταλλεύματα)

• Η Ελλάδα εισάγει:

1.      αγροτικά προϊόντα (δημητριακά)

2.      βιομηχανικά προϊόντα (υφάσματα, ξυλεία, μηχανήματα)

• Η Ελλάδα συνεργάζεται εμπορικά με:

1.      Δυτική Ευρώπη

2.      Οθωμανική αυτοκρατορία

• Η εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων της διασποράς ανταγωνίζεται τόσο τους ντόπιους εμπόρους όσο και τους ξένους.

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...

2. Η εμπορική ναυτιλία

• Το 18^ο αιώνα αναπτύσσεται η ναυτιλία λόγω:

1. εξόδου της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα
2. της συνθήκης του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή
3. Γαλλικής επανάστασης / Ναπολεόντειων πολέμων

• Στη διάρκεια της Επανάστασης η ναυτιλία παρακμάζει γιατί:

1.      ο εμπορικός στόλος μετατρέπεται σε πολεμικό

2.      οι δρόμοι του εμπορίου κλείνουν

3.      καταστρέφονται παραδοσιακά ναυτιλιακά κέντρα

• Στο νεοσύστατο κράτος νέο κέντρο η Σύρος λόγω:

1.      της στρατηγικής της θέσης

2.      της δυναμικής παρουσίας των Ελλήνων της διασποράς στην ευρύτερη περιοχή

• Το 19^ο αιώνα η ελληνική ναυτιλία έχει γενικά ανοδική πορεία καθώς:

1.      αυξάνεται ο αριθμός και η χωρητικότητα των πλοίων

2.      αντικαθίστανται σταδιακά τα ιστιοφόρα από ατμόπλοια

3.      γίνονται δημόσια έργα (λιμάνια, φαροσήμανση)

• Η είσοδος του ατμού και οδηγεί αναζήτηση κεφαλαίων από:

1.      εταιρίες

2.      ισχυρά επιχειρηματικά σχήματα

Χρηματοδότες της νέας εξέλιξης είναι:

1.      το κράτος

2.      οι τράπεζες

3.      οι ομογενείς

• Προβλήματα ανάπτυξης της ατμοπλοΐας είναι:

1.      η περιορισμένη διαθεσιμότητα κεφαλαίων

2.      ο αυξημένος επιχειρηματικός κίνδυνος

• Η ανάπτυξη έρχεται αλλά καταστρέφεται από τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο.

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...

3. Η διανομή των εθνικών κτημάτων

• «Εθνικές γαίες»: Κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους «επαναστατικώ δικαίω».

• Χρησιμοποιήθηκαν ως:

1. υποθήκες για τη σύναψη δανείων
2. μέσα εξασφάλισης εσόδων μέσω της εκποίησής τους

• Εμπόδια για τη διανομή τους:

1. τα ισχυρά δικαιώματα ιδιοκτησίας των ανθρώπων που τα καλλιεργούσαν για χρόνια
2. η έλλειψη ξεκάθαρων τίτλων ιδιοκτησίας
3. τα επάλληλα δικαιώματα επί της γης
4. η απευθείας εξαγορά τους από ιδιώτες χωρίς κρατική διαμεσολάβηση
5. οι καταπατήσεις
6. η προσαρμογή από το οθωμανικό στο βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο

• Οι «εθνικές γαίες» οδηγούνταν σε πολυτεμαχισμό λόγω:

1. έλλειψης μεγάλων κεφαλαίων
2. τάσης απόκτησης ακίνητης περιουσίας στις πόλεις

• Αποτελέσματα:

1. αποτράπηκαν οι κοινωνικές εντάσεις και συγκρούσεις
2. οι μικρές ιδιοκτησίες ήταν ευάλωτες σε κρίσεις, στις διαθέσεις της αγοράς και στους φόρους
3. ευνοήθηκε η ανάπτυξη ενός συστήματος πολιτικής προστασίας

• 1870-1871: νομοθετικές ρυθμίσεις με στόχο:

1.      να εξασφαλιστούν οι ακτήμονες χωρικοί

2.      το κράτος να εξασφαλίσει έσοδα μέσω της εκποίησης

• Αντιφατικοί στόχοι που οδήγησαν μεν σε σημαντική διανομή γαιών αλλά με τα μισά έσοδα για το κράτος.

Β. Η ελληνική οικονομία κατά τον 19ο αιώνα: διάγραμμα της ενότητας...

4. Η εκμετάλλευση των ορυχείων

• Η απουσία βαριάς βιομηχανίας στην Ελλάδα περιόριζε το ενδιαφέρον για εκμετάλλευση του υπεδάφους.

• Οι δραστηριότητες αυτές αποσκοπούσαν:

1. σε εξαγωγές μεταλλευτικών προϊόντων για τις δυτικές βιομηχανίες
2. στην εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών με προϊόντα λατομείων και οικοδομικά υλικά

• Η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων ενθαρρύνθηκε λόγω:

1. της νομοθεσίας στη δεκαετία του 1860 που εκχωρούσε μεταλλευτικά δικαιώματα με ευνοϊκούς όρους
2. των διαφόρων συγκυριών (π.χ διώρυγα του Σουέζ)

• 1866 Λαύριο: γαλλοϊταλική εταιρία εξορύσσει μεταλλεύματα:

1. από τα κοιτάσματα
2. από τις «σκωρίες»

• Άλλες περιοχές εκμετάλλευσης:

1. Μήλος
2. Νάξος
3. Θήρα

• Υλικά εξόρυξης:

1. άργυρος
2. μόλυβδος
3. θειάφι
4. σμύριδα
5. θηραϊκή γη
6. μάρμαρο
7. αλάτι