Monoculture: Στο matrix της κατανάλωσης

Ο τρόπος με τον οποίον τα άτομα διεκδίκησαν κατ’ αρχάς την ατομική και φυλετική ταυτότητα τους στον δημόσιο χώρο είναι πιθανότατα το ντύσιμο. Από τις τοπικές φορεσιές μέχρι τις στολές και τις κατά καιρούς τάσεις που κάνουν την εμφάνιση τους, κυρίως μεταξύ των νέων, τα ρούχα που επιλέγουμε να φορέσουμε αντανακλούν, μαρτυρούν αυτό που είμαστε, τον τόπο από τον οποίον ερχόμαστε, τους ανθρώπους με τους οποίους επιλέγουμε να είμαστε μαζί.

Η μόδα υπήρξε πάντα μία υπόθεση τόσο γεωγραφικού χαρακτήρα όσο και προσωπικών επιλογών. Τι συμβαίνει όμως, όταν τα ρούχα σηματοδοτούν περισσότερα για την κοινωνία από την ταυτότητα του ατόμου αυτού καθαυτού που τα φοράει;

Ο Ολλανδός φωτογράφος Hans Eijkelboom πέρασε πάνω από είκοσι χρόνια καταγράφοντας τον τρόπο με τον οποίον η παγκοσμιοποίηση (άρα, η παγκοσμιοποιημένη κουλτούρα) δηλώνεται μέσω των ενδυμάτων. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο Eijkelboom φωτογραφίζει, χωρίς να κάνει φανερή την παρουσία του, πεζούς σε αστικές περιοχές. Σε κάθε σημείο δεν παραμένει περισσότερο από δύο ώρες.

Το αποτέλεσμα της καταγραφής αυτής, από τη Νέα Υόρκη και το Παρίσι μέχρι τη Σανγκάη και το Άμστερνταμ, δεν αποκαλύπτει μόνο το προφανές, τις διακυμάνσεις του στιλ με το πέρασμα του χρόνου, τη μόδα που έρχεται και επανέρχεται, αλλά και την ευρύτερη αφομοίωση της μόδας όπως τη βλέπει κανείς στον δρόμο, σε ένα είδος ομογενοποιημένης, μονοδιάστατης κουλτούρας. Εν ολίγοις, ότι το παγκόσμιο εμπόριο μας ντύνει όλους με τα ίδια ρούχα.

«Πώς μπορούμε να είμαστε τόσο αφελείς ώστε να πηγαίνουμε σε ένα κατάστημα, να αγοράζουμε ρούχα που θεωρούμε ότι έχουν σχέση με την προσωπικότητά μας και να μην συνειδητοποιούμε ότι, ταυτόχρονα, 10.000 άνδρες και γυναίκες σε όλο τον κόσμο κάνουν και σκέφτονται ακριβώς το ίδιο;» αναρωτιέται ο Eijkelboom. «Μας λένε ότι είμαστε ξεχωριστοί, αλλά στην πραγματικότητα είμαστε ένα προϊόν του πολιτισμού μας».

Στο βιβλίο του με τίτλο «Άνθρωποι του 21ου αιώνα» (εκδόσεις Phaidon, 2014), ο Eijkelboom καταγράφει την τυπολογία του φαινομένου, όχι απλά σε σχέση με το τι φοράμε, αλλά και στον τρόπο με τον οποίον πλασάρουμε δημόσια τον εαυτό μας, τον τρόπο που κινούμαστε και στεκόμαστε. Η ειρωνεία είναι ότι, η ατομικότητα αποδίδεται μέσω της επανάληψης, γεγονός που αποδεικνύει ότι, κάθε ένας από εμάς «συμμορφώνεται» μιμούμενος τους άλλους. Και πως ακόμη και εάν δεν θέλουμε να το παραδεχτούμε πρόκειται για μια υπόθεση βαθιά ριζωμένη στην ανθρώπινη συμπεριφορά.

Tvxs  24 Σεπ. 2017

Ερωτήσεις

1. Πώς δικαιολογείτε τους ξενόγλωσσους όρους του τίτλου;

2. Στο κείμενο επισημαίνεται μια αντίφαση. Να την προσδιορίσετε σύντομα με δικά σας λόγια.

3. Το φαινόμενο παρουσιάζεται θετικά ή αρνητικά στο κείμενο; Μέσα από ποιες γλωσσικές επιλογές γίνεται αυτό αντιληπτό;

4. «Τι συμβαίνει όμως, όταν τα ρούχα σηματοδοτούν περισσότερα για την κοινωνία από την ταυτότητα του ατόμου αυτού καθαυτού που τα φοράει;»: ποιος ο ρόλος της ερώτησης;

5. …ο Eijkelboom καταγράφει την τυπολογία του φαινομένου, όχι απλά σε σχέση με το τι φοράμε, αλλά και στον τρόπο με τον οποίον πλασάρουμε δημόσια τον εαυτό μας, τον τρόπο που κινούμαστε και στεκόμαστε. Πώς μπορείτε να τεκμηριώσετε την παραπάνω διαπίστωση;

6.  «Πώς μπορούμε να είμαστε τόσο αφελείς ώστε να πηγαίνουμε σε ένα κατάστημα, να αγοράζουμε ρούχα που θεωρούμε ότι έχουν σχέση με την προσωπικότητά μας και να μην συνειδητοποιούμε ότι, ταυτόχρονα, 10.000 άνδρες και γυναίκες σε όλο τον κόσμο κάνουν και σκέφτονται ακριβώς το ίδιο;»: πώς θα απαντούσατε στο ερώτημα;

Κομφορμισμός

 

Κομφορμιστής: O άνθρωπος που δεν ήθελε να αλλάξει τον κόσμο

Υπάρχουν κάποιες μορφές που δεν έχουν ατομικά χαρακτηριστικά και έχουν πανομοιότυπο ντύσιμο με ριγέ κοστούμι και καπέλο. Που προχωράνε σιωπηλά, όταν πηγαίνουν στην «Κηδεία του Τσε Γκεβάρα»*, που στέκονται το ένα δίπλα στο άλλο μπροστά στις πρωινές εφημερίδες ως «Λαθραναγνώστες»*. Που παρακολουθούν καθιστοί μία διάλεξη ή πάλι που πετάνε στο γαλάζιο ουρανό ως «Άγγελοι»*. Που κοιτάνε από μακριά την Ακρόπολη και που στο τέλος μπαίνουν όλοι μαζί σε ένα «Σαρδελοκούτι»*.

Θυμίζοντας ίσως τους καθημερινούς ανθρώπους που διαβάζουν στα γρήγορα τις εφημερίδες κρεμασμένες από τα μανταλάκια σε περίπτερο στην Ομόνοια, εργάζονται με τις όμοιες στολές στα εργοστάσια, και μετά στη λήξη στοιβάζονται ο ένας πάνω στον άλλον στο Μετρό και στα λεωφορεία της γραμμής. Ο ίδιος ο ζωγράφος Γιάννης Γαΐτης είχε πει ότι τα έργα του είναι ένδειξη διαμαρτυρίας για τη μαζοποίηση του σύγχρονου ανθρώπου. Ακούγεται παράλογο, όταν η βιολογία διακηρύττει τη μοναδικότητα του κάθε ατόμου. Τόσο μοναδικός, όσο και το δακτυλικό του αποτύπωμα. Όσο η συμπεριφορά του, τα γούστα του, η ηθική του και τα πιστεύω του.

Η ίδια η φύση μας διδάσκει ότι το φυσιολογικό είναι η πολυμορφία κι αυτή δεν αφορά μόνο τα βιολογικά είδη. Είναι γνώρισμα των κοινωνιών, και των πολιτισμικών δημιουργημάτων τους. Διαφορετικές θρησκείες, άλλα ήθη κι άλλα έθιμα.

Ωστόσο οι άνθρωποι συνεχίζουν να παρουσιάζουν ορισμένα ομοιογενή χαρακτηριστικά που είναι το αντικαθρέφτισμα που ασκεί η δύναμη της μάζας στο κάθε μεμονωμένο άτομο. Με άλλα λόγια υπάρχει μία τάση ταύτισης και εξομοίωσης του κάθε ατόμου με τους άλλους. Ο νέος  κομφορμισμός είναι εδώ με τη δύναμη της μάζας να είναι τόσο ισχυρή που το άτομο «καταπίνεται» από αυτήν χάνοντας την πνευματική του ανεξαρτησία.

Ένα κοινωνικό φαινόμενο και ένας μηχανισμός, όπου το κάθε άτομο συμβιβάζεται με τις κυρίαρχες απόψεις με αποτέλεσμα η δική του ζωή να είναι η ζωή των πολλών. Η ανάγκη των ανθρώπων να ανήκουν σε μία κοινότητα τους μετατρέπει σε δεσμώτες, αφού υιοθετούν μαζοποιημένες συμπεριφορές αμαυρώνοντας την ατομική τους ελευθερία. Η κρίση και η βούληση βαθμιαία χάνονται και μαζί με αυτές χάνεται η δημιουργικότητα και η πρωτοβουλία. Ο φόβος για την αποδοχή προκαλεί συμπεριφορές μίμησης και αλλοτρίωσης.

Η βιομηχανία του θεάματος δημιουργεί ένα ομοιόμορφο μοντέλο κοινωνικής συμπεριφοράς, προωθώντας τη λεγόμενη «μαζική κουλτούρα». Το κοινό εκπαιδεύεται και αναπαράγει τα στερεότυπα που βλέπει παθητικά από τον καναπέ του καθιστικού του. Η σκέψη αδρανοποιείται και απλά το σύγχρονο άτομο «αδειάζει» το κεφάλι του από τα προβλήματα της επιβίωσης, προετοιμαζόμενος για την επόμενη εργάσιμη μέρα.

Η μαζική κουλτούρα χαλιναγωγεί όλους τους τομείς της πνευματικής παραγωγής. Με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Ανωνυμία, απομόνωση, αλλοτρίωση, ισοπέδωση, υπερκατανάλωση.  Κι αν η κοινωνία είναι ένας ατελείωτος καμβάς, περιπλανώμενοι μοιάζουμε όλοι εμείς σαν τα ανθρωπάκια του Γαΐτη άλλοτε με επίσημο ένδυμα και άλλοτε με ριγωτό ή καρό κουστούμι, λευκό γιακά, μαύρη γραβάτα, μαύρα παπούτσια και μαύρη κορδέλα γύρω από το καπέλο με το πλατύ γείσο και παραδεχόμενοι, πως η μεγαλύτερη μοναξιά, είναι η μοναξιά των πολλών.

 

Άντζελα Ζιούτη Έθνος 20.09.2020

Ερωτήσεις:

1.      Ποιες από τις παρακάτω περιόδους ανταποκρίνονται σε όσα υποστηρίζει το κείμενο και ποιες όχι; (Σ-Λ)

·         Ο άνθρωπος δεν είναι μοναδικός και αυτός αποδεικνύεται καθημερινά μέσα από τις μαζικές δραστηριότητες.

·         Ο κομφορμισμός αφορά την τάση να εξομοιώνεται η ζωή μας με αυτή των άλλων.

·         Η πιο έκδηλη παρουσία του κομφορμισμού βρίσκεται στην τέχνη της ζωγραφικής.

·         Η πολυμορφία είναι χαρακτηριστικό μόνο της βιολογίας.

·         Συνέπεια του κομφορμισμού είναι και η αδράνεια της κριτικής προσέγγισης της ζωής μας.

 

2.      Παρατηρήστε την εικόνα, εντοπίστε τα μέσα που χρησιμοποιεί ο ζωγράφος και εξηγήστε αν λειτουργούν όπως τα περιγράφει το κείμενο.

 

 

3.      Προσπαθήστε να απαριθμήσετε με σύντομες φράσεις μέσα από το κείμενο τις συνέπειες του φαινομένου που αποκαλείται κομφορμισμός.

 

4.      Ποιες πλευρές της ζωής μας επηρεάζει η τάση του κομφορμισμού; Αναφερθείτε με παραδείγματα.